Zrównoważona turystyka w Bieszczadach w ramach programu LEADER+

Mirosław Leszczyński

Obszar objęty Zintegrowaną Strategią Rozwoju Obszarów Wiejskich obejmuje dziewięć gmin: Baligród, Cisna, Czarna, Komańcza, Lesko, Lutowiska, Olszanica, Solina, Ustrzyki Dolne.

Pięć gmin z analizowanego obszaru należy do powiatu leskiego (Baligród, Cisna, Lesko, Olszanica, Solina), trzy gminy do powiatu bieszczadzkiego (Czarna, Lutowiska, Ustrzyki Dolne) i jedna do powiatu sanockiego (Komańcza).

Powiat bieszczadzki, leski i sanocki należą do województwa podkarpackiego. Są najdalej wysuniętą na południowy wschód częścią Polski. Graniczą od wschodu z Ukrainą, a od południa ze Słowacją. Geograficznie jest to teren wschodniego Przedgórza Karpackiego, objęty Międzynarodowym Rezerwatem Biosfery Karpaty Wschodnie. Ze względu na unikalne cechy środowiska został on w części objęty ochroną w ramach Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Za realizację Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Pilotażowego Programu Leader+ w Bieszczadach odpowiada Lokalna Grupa Działania, a funkcję taką z woli partnerów pełni Fundacja Bieszczadzka Partnerstwo dla Środowiska.

Analizowany obszar objęty Zintegrowana Strategią Rozwoju Obszarów Wiejskich charakteryzuje bardzo wysoki stopień spójności zarówno pod względem przyrodniczym, historycznym, kulturowym oraz ekonomicznym. Mieszkańcy zamieszkujący region dziewięciu analizowanych gmin bardzo identyfikują się z tym obszarem.

Z punktu widzenia wyboru tematu wiodącego wykorzystanie zasobów naturalnych i kulturowych, w tym potencjału należącego do sieci natura 2000, należy podkreślić dużą spójność obszaru w zakresie charakteryzujących go uwarunkowań przyrodniczych oraz środowiskowych. Obszar ZSROW, w nawiązaniu do celów strategicznych przyjętych w obrębie tematu wiodącego łączą zasoby naturalne Bieszczadzkiego Parku Narodowego, na ich bazie zaplanowano rozwój koncepcji Pan Parks. Podobieństwo zasobów naturalnych – ukształtowane terenu, roślinność, pomniki przyrody - umożliwia też na ich bazie tworzenie wspólnej oferty rekreacyjnej i turystycznej: szlak Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, rozwój ścieżek do jazdy konnej („Bieszczady w siodle”) a także ścieżek rowerowych (Zielony Rower „Greenway – Karpaty wschodnie”). Należy podkreślić również spójność obszaru objętego ZSROW w zakresie kultywowanych w regionie tradycji wytwarzania lokalnych produktów, do których zalicza się malowanie ikon, hafciarstwo, bibułkarstwo, wikliniarstwo oraz stolarstwo artystyczny, a także wyrów bartnictwo i wyrób produktów na bazie kitu pszczelego.

Z punktu widzenia tematu wiodącego: poprawa jakości życia mieszkańców w regionie oraz postawionych w obrębie tematu celach strategicznych należy podkreślić spójność obszaru objętego ZSROW pod względem zapotrzebowania na zwiększanie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców na rzecz inicjatyw i przedsięwzięć związanych ze zrównoważonym rozwojem regionu.

Analizowane gminy objęte ZSROW w sposób naturalny zostały połączone obszarem ochronnym. Łączą je trzy parki: Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy. Bieszczady stanowią fragment łańcucha Karpat Wschodnich. Klimat Bieszczadów ma charakter górski. Cechą charakterystyczną omawianego terenu jest bardzo duża ilość lasów, zajmują one w niektórych gminach (np. Cisna, Lutowiska) często ponad 80% powierzchni. Dominującym drzewem jest buk. Sporo jest także jodły, olszy szarej czy sosny. Wyróżnikiem przyrody bieszczadzkiej jest inny niż w sąsiednich grupach górskich układ pięter roślinnych. Najniżej położone jest piętro pogórza, następnie występuje piętro lasów liściastych, najwyżej zaś, najbardziej chyba znane, piętro połonin. Charakterystycznym elementem tutejszej przyrody jest występowanie torfowisk wysokich.
Tereny objęte ZSROW do końca II wojny światowej zamieszkiwane były przez ludność pochodzenia ukraińskiego (w przeważającej mierze) oraz polskiego. Na trwałe w jego kulturę wpisane były mniejszości narodowe – Bojków i Łemków z charakterystyczną i unikatową tradycją duchową oraz materialną. Po drugiej wojnie w związku z walkami wyzwoleńczymi i konfliktem ukraińsko – polskim przejawiającym się w walkach pomiędzy Wojskiem Polskim a Ukraińską Armią Wyzwoleńczą, ludność rdzenna została zmuszona do opuszczenia dotychczas zajmowanych terenów. Na początku lat 60. akcja „Wisła”, w ramach której dokonano wyludnienia, opustoszyła Bieszczady. Ponowne ich zasiedlenie nastąpiło w wyniku fal osadnictwa zachęcanych dobrze płatną pracą, mieszkaniami, preferencyjnymi kredytami. Niezależnie od położenia analizowanych gmin, Bieszczady dzięki kolejnym migracjom stały się symbolem tolerancji kulturowej, znanym wszystkim Polakom.

Cały obszar objęty ZSROW charakteryzuje mała liczba mieszkańców oraz mała gęstość zaludnienia – jedna z najmniejszych w Polsce. Ważnym problemem podnoszonym podczas większości warsztatów strategicznych oraz w badaniach przeprowadzonych wśród mieszkańców analizowanego regionu, jest bezrobocie. Większość respondentów upatruje dużej szansy w realizacji ZSROW, która ich zdaniem powinna przełożyć się stopniowo na stworzenie nowych miejsc pracy i rozwój przedsiębiorczości. Kolejnym wspólnym problemem wszystkich gmin objętych niniejszym projektem jest odpływ młodzieży z regionu, która wyprowadzając się często w poszukiwaniu szans rozwoju, rzadko wraca w rodzinne bieszczadzkie strony.

Obecnie kultura ludowa pielęgnowana jest we wszystkich analizowanych miejscowościach. Przejawia się to w przekazywaniu tradycji, obrzędów, obyczajów, legend, nazw miejsc i miejscowości. W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania ze strony mieszkańców analizowanych gmin, popularyzacją lokalnych produktów – będących wyróżnikiem ich regionu. Dla większości mieszkańców Bieszczadów produkty te stały się źródłem dochodów. Wśród produktów lokalnych wyróżnić można następujące kategorie: żywność, rękodzieło, obróbka drewna. Wymienione produkty spełniające wysokie wymogi certyfikacyjne obejrzeć można na stronie www.bieszczady.pl/produkt

Przeprowadzone badania wśród mieszkańców dziewięciu analizowanych gmin wykazały, że mieszkańcy Ci w zdecydowanej większości są dumni z faktu, że są mieszkańcami swojej gminy (dwóch na trzech respondentów). Respondenci ci nie zmieniliby również miejsca swojego obecnego stałego zamieszkania, gdyby była taka możliwość (trzy na cztery badane osoby). Wśród czynników, które wymieniali badani mieszkańcy analizowanego obszaru dziewięciu gmin objętych ZSROW, jako najważniejsze (które motywują ich do pozostania), były: przyroda, piękne krajobrazy, przywiązanie do miejsca zamieszkania, rodzina, dom, potencjał rozwoju miejsca zamieszkania, cisza, spokój, czystość.

W procesie realizacji Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich konsultacje społeczne są nieodzownym elementem analizy strategicznej regionu oraz formułowania kierunków polityki strategicznej.

Na potrzeby diagnozy i programowania Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Pilotażowego Programu Leader+ w Bieszczadach dla obszaru gmin przeprowadzono liczne warsztaty, szkolenia i seminaria, w ramach których gromadzono opinie od przedstawicieli mieszkańców. Wykonano także badania ankietowe wśród mieszkańców regionu na temat postrzegania przez nich rozwoju bieszczadzkich gmin oraz regionu Bieszczadów.

Najszersze grono konsultacyjne stanowili przedstawiciele społeczności lokalnej wszystkich gmin. Konsultacje znalazły odzwierciedlenie w przeprowadzonej ankiecie przeprowadzonych techniką ankiety bezpośredniej wśród mieszkańców 192 Bieszczadów. Respondentami w badaniu byli uczestnicy szkoleń - otwartych spotkań informacyjnych „Pilotażowy program Leader+. Lokalne Grupy Działania podstawą rozwoju i promocji obszarów wiejskich”, które odbywały się pomiędzy 30.01.2006, a 10.02.2006 w Lesku, Baligrodzie, Ustrzykach Dolnych, Olszanicy, Solinie, Cisnej, Lutowiskach, Czarnej Górnej.

Konsultacja społeczne w Gminie Lesko, fot. Mirosław Leszczyński

Badania wśród mieszkańców regionu były także prowadzone technikami projekcyjnymi (test skojarzeń słownych oraz test uzupełnienia zdań) wśród uczestników szkolenia/warsztatów: Zintegrowana Strategia Rozwoju Obszarów Wiejskich – zakres opracowania. Szkolenia odbyły się w Lesku 22.02.2006 i wzięli w nim udział przedstawiciele społeczności lokalnych z obszaru objętego projektem.

Bardzo ważne w procesie tworzenia strategii były konsultacje społeczne na temat wyboru tematów wiodących oraz celów strategicznych dla Lokalnej Grupy Działania, które podczas seminarium „Leader+ w Bieszczadach. Partycypacja społeczna w planowaniu rozwoju obszarów wiejskich”. Metodologia procesu konsultacji w zakresie wyboru tematów wiodących została szczegółowo zaprezentowana powyżej.

Przedstawiciele społeczności lokalnej mieli też wpływ na określenie kierunków strategii promocji oraz informacji o projekcie i ZSROW. W tym celu zorganizowano szkolenie/warsztaty: „Budowanie strategii informacyjnej o projekcie”. Podczas dyskusji oraz w części kreacyjnej uczestnicy warsztatów pozycjonowali ofertę regionu oraz główne zadania LGD wytyczając w ten sposób kierunki działań informacyjnych, nakłaniających i przypominających związanych z projektem oraz ZSROW. Uczestnicy podjęli decyzje o formie, treści oraz źródle przekazu promocyjnego.

Proces konsultacji społecznej prowadzony był na szczeblu samorządowym. W konsultacjach regularnie brali udział przedstawiciele samorządu, burmistrzowie i wójtowie gmin. Konsultacje miały charakter oceny wypracowanych rozwiązań, m. in. pod kątem ich zgodności ze strategiami rozwoju poszczególnych gmin oraz powiatów i województw, do których należą gminy regionu. Konsultacje odbywały się w formie oficjalnych spotkań, np. podczas warsztatów, szkoleń czy też konferencji, w których uczestniczyli przedstawiciele władz lokalnych. Odbywały się także indywidualne spotkania z przedstawicielami władz samorządowych, w zależności od tematu i potrzeb.

Na formułowanie ZSROW wpływ miały liczne organizacje i przedsiębiorstwa należące do Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady”. Wiodącą rolę w tym procesie odegrała Fundacja Bieszczadzka „Partnerstwo dla Środowiska” będąca stałym partnerem doradczym w zakresie oceny prezentowanych w strategii rozwiązań.

Opracowanie:

Mirosław Leszczyński

Źródło: Biuro Lokalnej Grupy Działania

Więcej informacji na stronie

www.fundacja.bieszczady.pl/leader+