| Bank wiedzy | |||
| << poprzedni artykuł następny artykuł >> | |||
Turystyka osób niepełnosprawnych w Karpatach
mgr Agata Izabela Migas pedagog-terapeuta
Semantyka pojęć: osoba niepełnosprawna, turystyka
Pojęcie osoba niepełnosprawna definiowane jest różnie i różne osoby są pod nim rozumiane. I tak na przykład Aleksander Hulek[1] za osobę niepełnosprawną uważa „jednostkę, charakteryzującą się naruszeniem sprawności i funkcji w stopniu wyraźnie utrudniającym (w porównaniu z osobami zdrowymi w danym kręgu kulturowym) pobieranie nauki w szkole normalnej, wykonywanie czynności życia codziennego, wykonywanie pracy zawodowej, udział w życiu społecznym oraz w zajęciach w czasie wolnym od pracy”. Uwzględniając natomiast klasyfikację niepełnosprawności zaproponowaną przez Tadeusza Majewskiego[2] możemy wyróżnić:
a) osoby z niepełnosprawnością sensoryczną (niewidomi i słabo widzący oraz głusi i słabo słyszący),
b) osoby z niepełnosprawnością fizyczną (niepełnosprawność motoryczna – uszkodzenia narządu ruchu oraz przewlekłe schorzenia narządów wewnętrznych),
c) osoby z niepełnosprawnością psychiczną (upośledzenie umysłowe z niepełnosprawnością intelektualną, choroby psychiczne z zaburzeniami osobowości i zachowania) oraz
d) osoby z niepełnosprawnością złożoną (np. głuchoniewidomi).
Problem niepełnosprawności dyskutowany był również przez Europejskie Forum Niepełnosprawności w Parlamencie Europejskim w 1994 roku. To właśnie wówczas przyjęto następującą definicję: „osobą niepełnosprawną jest jednostka w pełni swych praw, znajdująca się w sytuacji upośledzającej ją na skutek barier środowiskowych, ekonomicznych i społecznych, których z powodu występujących u niej uszkodzeń nie może przezwyciężać w taki sposób, jak inni ludzie. Bariery te zbyt często są zwiększane przez deprecjonujące postawy ze strony społeczeństwa”[3].
Osoby niepełnosprawne stanowią około 15% społeczeństwa Unii Europejskiej, a także około 10% populacji światowej. Zaobserwowano także, iż liczba osób z ograniczoną sprawnością w nieubłaganym tempie powiększa się z roku na rok (por. wykres 1). W 2002 roku już co siódmy mieszkaniec naszego kraju był osobą niepełnosprawną. Rocznie przybywa także około 1 600 osób poruszających się na wózku inwalidzkim (przyczyną tego są np. wypadki komunikacyjne, skoki do wody na główkę). Należy też pamiętać, że do grupy ludzi z ograniczoną sprawnością zaliczane są także osoby w podeszłym wieku.
Wykres 1. Wzrost liczby niepełnosprawnych Polaków (dane w tysiącach)
Natomiast turystykę rozumie się jako sposób życia każdego współczesnego człowieka, który opuszcza czasowo miejsce stałego zamieszkania w różnych celach. Szczególnie ważną funkcją turystyki jest funkcja wychowawcza w stosunku do turysty, funkcja kształtowania osobowości, w której to funkcji można wyróżnić cztery elementy: 1. pielęgnowanie zdrowia (profilaktyka i rehabilitacja), 2. poznawanie świata (przyrody, kultury i ludzi), 3. kształtowanie postaw oraz 4. integracja ze środowiskiem społecznym[4]. Z kolei turystyka osób niepełnosprawnych według profesora Mariana Weissa to „turystyka osób w różnym wieku, wykazujących dysfunkcje ustrojowe”[5].
Znaczenie turystyki w rehabilitacji osób z ograniczoną sprawnością
Aktywność sportowo-turystyczna jest jedną z form rehabilitacji[6] społecznej osób niepełnosprawnych. Zapewnia ona czynny wypoczynek, rekreację, rozwój fizyczny i umysłowy. Tworzy i zaspokaja nowe potrzeby w dziedzinie kultury fizycznej, turystyki, krajoznawstwa, kultury. Stwarza możliwość nawiązywania nowych kontaktów i tworzy więzi międzyludzkie. Uczy współdziałania w grupie, solidarności i odpowiedzialności. Poprzez swą atrakcyjność wciąga i stymuluje dalsze poszerzanie zainteresowań i umiejętności. Stanowi dobre świadectwo efektów rehabilitacji medycznej i równocześnie kontynuację tego procesu, a więc zapewnia jego kompleksowość i ciągłość – jedne z głównych cech (obok powszechności i wczesności zapoczątkowania) skutecznej rehabilitacji określonych przez profesora Wiktora Degę – twórcę „Polskiej Szkoły Rehabilitacji”[7].
Uprawiając turystykę aktywną ludzie niepełnosprawni podejmują trud pokonywania własnych słabości i wyznaczania sobie coraz trudniejszych i ambitniejszych celów. Terapia przez uprawianie turystyki aktywnej ułatwia podjęcie aktywności ruchowej, niezbędnej do utrzymania zdrowia, sprawności i wydolności fizycznej zabezpieczającej przed chorobami cywilizacyjnymi. Niezależnie od usprawniania psychofizycznego, zadaniem turystyki aktywnej jest wydobycie ludzi niepełnosprawnych z izolacji społecznej, przerwanie monotonii codziennego życia, dostarczenie przeżyć psychicznych, pobudzenie chęci do życia i podejmowanie ćwiczeń specjalistycznych stosowanych w procesie rehabilitacji[8]
Bariery uprawiania turystyki przez osoby niepełnosprawne Niestety dla wielu osób z ograniczoną sprawnością wyjazd w góry lub też nad może pozostaje wciąż niespełnionym marzeniem. Dzieje się tak dlatego, że podróżowanie osób niepełnosprawnych ograniczone jest licznymi przeszkodami. Przede wszystkim w obiektach turystycznych i terenach odwiedzanych przez turystów nadal jest bardzo wiele barier architektonicznych (np. zbyt wąskie drzwi, zbyt małe powierzchnie pomieszczeń, wąskie korytarze, wysokie progi, nieodpowiednio usytuowane gniazda wtykowe, wyłączniki, klamki) oraz urbanistycznych (strome schody, pochylnie i spadki terenu, nie utwardzone nierówne powierzchnie, brak wydzielonych parkingów odpowiedniej wielkości). Bardzo istotne są także bariery psychiczno-społeczne wyrażające stosunek społeczeństwa do niepełnosprawności. Polegają one przede wszystkim na unikaniu osób niepełnosprawnych, przekonaniu, że niepełnosprawnością można się „zarazić” oraz chęci oddalenia od siebie myśli o niepełnosprawności i jej konsekwencjach. Odmianą tej postawy jest izolowanie się osób obarczonych różnymi rodzajami dysfunkcji od ludzi zdrowych, niska samoocena osób niepełnosprawnych oraz lęk przed nieznanym. Przykro odczuwana jest także zarówno nadopiekuńczość, jak i niechęć. Doskonale potwierdza to wypowiedź mężczyzny poruszającego się na wózku inwalidzkim:
„..Rozbawiony kelner pchnął mój wózek inwalidzki, krzyknąwszy: gazu! Z trudem opanowałem pęd, aby nie wjechać w dość ruchliwą drogę. Wzbudziło to wielką wesołość jego kolegów - personelu ośrodka. Mieli przedstawienie. Odechciało mi się turystyki, do której tak mnie namawiano. Dlaczego ludzie są tak podli? Czasem chcą pomóc. Podsadzają, uchylają usłużnie drzwi, proponują ramię przy zejściu ze schodów. Wtedy moja wdzięczność miesza się ze zniecierpliwieniem, bo przecież ja potrafię sam, tylko wolniej, niezdarnie. Ta ich opiekuńczość przypomina mi na każdym kroku, że jestem inny, gorszy. Ale nie mówię im tego, bo by się oburzyli.”
Aktywne uprawianie turystyki przez osoby z niepełną sprawnością znacznie ogranicza także bariera ekonomiczna. Trzeba pamiętać, że osoby niepełnosprawne to w głównej mierze osoby mało zamożne, zaś o wysokich kosztach uczestnictwa w różnych formach uprawiania turystyki decydują przede wszystkim zwiększone wydatki na przejazd do obiektów turystycznych oraz przystosowanie sprzętu turystycznego. Z kolei bariery komunikacyjne (transportowe) polegają na utrudnieniach w podróży oraz braku środków transportu. Najtrudniej je pokonać osobom z dysfunkcją narządu ruchu i wzroku. Dlatego też osoby poruszające się na wózku inwalidzkim, o kulach, osoby niewidome często nie mogą podróżować samodzielnie lub też muszą prosić o pomoc innych pasażerów. Przy okazji należy pokreślić, iż nadal bardzo mało prowadzi się prac nad dostosowaniem środków lokomocji i peronów do potrzeb niepełnosprawnych pasażerów. Kolejną barierą jest brak sprzętu turystycznego dostosowanego do potrzeb osób niepełnosprawnych (dotyczy to m.in. przystosowania kajaków, łodzi żaglowych i samochodów). Trzeba także wspomnieć o niedostatecznej informacji o potrzebach turystycznych ludzi niepełnosprawnych i możliwości ich zaspokojenia, braku kadry i ofert turystycznych oraz niespójności deklaracji i praktycznych działań urzędów państwowych[9].
Przystosowanie obiektów turystycznych do potrzeb osób niepełnosprawnych
Obiekty, w których wypoczywają niepełnosprawni turyści powinny spełniać wymagania w zakresie dostosowania obiektów do potrzeb osób niepełnosprawnych określone dla budynków zamieszkania zbiorowego w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie[10]. Wymagania te przedstawiają się następująco:
Dojścia i dojazdy
· Do wejść do budynku powinny być doprowadzone od dojść i dojazdów, utwardzone dojścia o szerokości minimalnej 1,5 m, przy czym co najmniej jedno dojście powinno zapewnić osobom niepełnosprawnym dostęp do całego budynku lub tych jego części, z których osoby te mogą korzystać,
· Należy urządzić miejsca postojowe dla samochodów użytkowników stałych i przebywających okresowo, w tym również miejsca postojowe dla samochodów, z których korzystają osoby niepełnosprawne.
Miejsca postojowe
· Miejsca postojowe dla samochodów, z których korzystają wyłącznie osoby niepełnosprawne, mogą być usytuowane w odległości nie mniejszej niż 5 m od okien budynku oraz zbliżone bez żadnych ograniczeń do innych budynków. Miejsca te wymagają odpowiedniego oznakowania.
· Stanowiska postojowe dla samochodów użytkowanych przez osoby niepełnosprawne powinny mieć szerokość stanowiska, co najmniej 3,6 m i długość 5 m, a w przypadku usytuowania wzdłuż jezdni – długość, co najmniej 6 m i szerokość co, najmniej 3,6 m z możliwością jej ograniczenia do 2,3 m w przypadku zapewnienia możliwości korzystania z przylegającego dojścia lub ciągu pieszo-jezdnego.
Schody, pochylnie, wejścia do budynków i mieszkań
· W budynku niewyposażonym w dźwigi należy zapewnić możliwość wykonania pochylni lub zainstalowania odpowiednich urządzeń technicznych, umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnym do pokoi położonych na parterze (por. ryc. 1-2).
Ryc. 1. Pochylnia Ryc. 2. Platforma przyschodowa
Źródło: http://www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/12608 · Co najmniej jeden z dźwigów służących komunikacji ogólnej w budynku z pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt ludzi, powinien być przystosowany do przewozu osób niepełnosprawnych (por. ryc. 3).
Ryc. Dźwig dla osób niepełnosprawnych, http://www.elektrodzwig.pl/produkty.htm
· W nowo wznoszonym niskim budynku niewymagającym, wyposażenia w dźwigi, należy zainstalować urządzenia techniczne, zapewniające osobom niepełnosprawnym dostęp na kondygnacje z pomieszczeniami użytkowymi, z których muszą one korzystać.
· W wejściach do budynku i ogólnodostępnych pomieszczeń użytkowych mogą być zastosowane drzwi obrotowe lub wahadłowe, pod warunkiem usytuowania przy nich drzwi rozwieranych lub rozsuwanych, przystosowanych do ruchu osób niepełnosprawnych.
· W budynkach zamieszkania zbiorowego przeznaczonych dla niepełnosprawnych zabrania się stosowania stopni schodów z noskami i podcięciami.
· Pochylnie przeznaczone dla osób niepełnosprawnych powinny mieć szerokość płaszczyzny ruchu 1,2 m, krawężniki o wysokości, co najmniej 0,07 m i obustronne poręcze, przy czym odstęp między nimi powinien mieścić się w granicach od 1 m do 1,1 m.
· Długość poziomej płaszczyzny ruchu na początku i na końcu pochylni powinna wynosić, co najmniej 1,5 m.
· Przestrzeń manewrowa na spoczniku związanym z pochylnią przed wejściem do budynku powinna umożliwiać manewrowanie wózkiem inwalidzkim i otwieranie drzwi oraz mieć wymiary, co najmniej 1,5 x 1,5 m.
· Przy balustradach lub ścianach przyległych do pochylni, przeznaczonych dla ruchu osób niepełnosprawnych, należy zastosować obustronne poręcze, umieszczone na wysokości 0,75 i 0,9 m od płaszczyzny ruchu.
Pomieszczenia higieniczno-sanitarne
· Kabina natryskowa zamknięta, przystosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych, które muszą korzystać z wózków inwalidzkich w trakcie kąpieli, powinna mieć powierzchnię nie mniejszą niż 2,5 m2 i szerokość, co najmniej 1,5 m oraz być wyposażona w wentylację mechaniczną wywiewną (por. ryc. 4).
Ryc. 4. Kabina natryskowa dla osób niepełnosprawnych
Źródło: http://inwestycje.kolo.com.pl/628.htm Z kolei wymagania dodatkowe są następujące[11]: I. Obiekty hotelarskie:
* j.m. – jednostki mieszkaniowe II. Kempingi
Nie wymagają dostosowywania do potrzeb osób niepełnosprawnych schroniska górskie pozbawione dojazdu drogą publiczną oraz schroniska młodzieżowe i domy wycieczkowe posiadające mniej niż 150 miejsc noclegowych.
Na co jeszcze zwrócić uwagę?
Dla osób niedosłyszących należy wprowadzić telekomunikatory przetwarzające impulsy nadawane na specjalnych aparatach telefonicznych. Należy jednak pamiętać, że instalacje sygnalizacyjne, czy nawet przetwarzanie pukania do drzwi lub dzwonka telefonicznego na sygnały świetlne, powinny uwzględnić ograniczony zasięg lub wręcz niedocieranie przekazu fonicznego. Dla gości z wadą wzroku stosuje się karty menu opracowane pismem Braille'a, mapę plastyczną całego hotelu i przystosowanych pokoi. Poza tym punktowe oznaczenia numerów pokojów i innego typu udogodnienia umożliwiają samodzielne poruszanie się po danym obszarze. Natomiast dla osób o zmniejszonym zakresie widzenia kontrastuje się odpowiednio elementy posadzkowe, ścienne, przejścia, różnice poziomów, krawędzie, skrajnie intensyfikuje się oświetlenie w niektórych zespołach, uczytelnia informacje wizualne i rozmieszczenie wszelkiego rodzaju wyposażenia pomocniczego[12]. Należy także wygładzić nawierzchnie, wyeliminować ruchome wykładziny, wycieraczki, wysokie stopnie, donice, skrzynki na kwiaty itp. Z kolei powierzchnia pokoju przeznaczonego dla osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim nie powinna być mniejsza niż 20 m2 a powierzchnia pokoju dwuosobowego nie mniejsza niż 22 m2. W celu ułatwienia manewrowania wózkiem należy zachować nie zabudowaną powierzchnię podłogi o szerokości min. 0,9 m., optymalnej 1,2 m. Natomiast szerokość korytarzy powinna wynosić powyżej 1,5 m a szerokość drzwi – powyżej 0,85 m. Nie można też zapominać o odpowiednim oznakowaniu obiektów turystycznych (por. ryc. 5)
Ryc. 5. Oznakowanie obiektów turystycznych z uwzględnieniem potrzeb osób niepełnosprawnych
Natomiast terenowe, czyli zewnętrzne ułatwienia, mające na celu eliminowanie barier urbanistycznych, powinny uwzględniać także:
· eliminowanie zwężeń chodników i przeszkód w chodnikach w postaci słupów, znaków, itp.,
· zlikwidowanie przeszkód, które mogłyby stanowić zbyt wysokie krawężniki (ich wysokość powinna być większa niż 6 cm i mniejsza niż 14 cm),
· ułatwienie dostępności do wagonów kolejowych lub autobusów, np. przez instalowanie ruchomych platform,
· uwzględnianie w projektowaniu ogrodów i kwietników, doboru zieleni i kwiatów względem zapachów,
· dostępność parków i terenów rekreacyjnych oraz rozrywkowych dla niepełnosprawnych dorosłych i dzieci,
· zaopatrzenie przejść podziemnych pod jezdniami nie tylko w schody, lecz także pochylnie,
· nieprzekraczalnie 3 cm różnic poziomu wysokości pomiędzy jezdniami i krawężnikami przy jezdniach[13].
Dobre przykłady z regionu Pensjonat „Renesans”, Zakopane, ul. Chałubińskiego 26 Pensjonat oferuje 50 miejsc noclegowych w pokojach o wysokim standardzie. Posiada: 3 pokoje 1-osobowe, 11 pokoi 2 –osobowych, 5 pokoi 3-osobowych oraz 2 apartamenty. Pokoje wyposażone są m.in. w przestronne łazienki, telewizory, radia, telefony i sejfy oraz dostęp do Internetu. Pensjonat posiada zewnętrzną przeszkloną windę dla osób niepełnosprawnych, a także duży monitorowany parking. Przystosowanie obiektu: brak progów, wejście z poziomu zerowego, podjazd do głównego wejścia, drzwi rozsuwane automatycznie, posadzki antypoślizgowe, winda, duże podświetlane przyciski w windzie, różnicowanie powierzchni faktur ścian. Przystosowane pokoje: 3 pokoje 2 – osobowe z łazienką oraz 3 pokoje 3 – osobowe z łazienką.
Przystosowanie łazienki: prysznic, brak progu przy kabinie prysznicowej, uchwyty pod prysznicem, uchwyty przy WC, umywalka na wysokości 80 cm (por. ryc. 6)[14].
Gospodarstwo Agroturystyczne „U Kazika”, Orawka 115, Jabłonka
Gospodarstwo oferuje 90 miejsc noclegowych. Położone jest u stóp Babiej Góry, przy trasie Kraków – Chyżne. Stanowi to dogodną bazę wypadową do wyjazdów za granicę(12 km) i w wiele innych ciekawych miejsc (Zakopane, Rabka, Zalew Czorsztyński, Źródła Termalne). Bardzo malownicze położenie domku wzbogacone jest pięknym i bogatym ogrodem. Na terenie gospodarstwa znajduje się plac zabaw dla dzieci (piaskownica, huśtawki, boisko itp.). W odległości 100 metrów od domu znajduje się las, rzeka oraz pełnowymiarowe boisko sportowe do gry w piłkę nożną (por. ryc. 7).
Ryc. 7. Gospodarstwo Agroturystyczne „U Kozika”
Przystosowanie obiektu: brak progów, wejście z poziomu zerowego, podjazd do głównego wejścia, drzwi rozsuwane automatycznie, szerokość drzwi wejściowych – 110 cm, posadzki antypoślizgowe. Przystosowane pokoje: 2 pokoje, szerokość drzwi 110 cm z łazienką. Przystosowanie łazienki: posadzka antypoślizgowa, prysznic, brak progu przy kabinie prysznicowej, uchwyty pod prysznicem, uchwyty przy WC, umywalka na wysokości 80 cm.
Wyłączniki i gniazda elektryczne na wysokości 80 cm.[15].
Małe Pieniny dostępne dla osób poruszających się na wózkach
„Białe Wody” to pierwszy w Polsce górski szlak turystyczny przystosowany dla osób niepełnosprawnych ruchowo. Trasa ma 2 400 metrów. Nad potokiem w czterech miejscach zbudowano szerokie mosty o długości 9-12 metrów. W całości wykonano je z drewna i bardzo ładnie wkomponowano w teren rezerwatu. Mają solidne barierki zabezpieczające oraz drewniane rynny odprowadzające wody opadowe na dojazdach. Cała trasa została solidnie utwardzona. Podjazdy są bezpieczne i przystosowane dla potrzeb ludzi na wózkach inwalidzkich (por. ryc. 8).
Ryc. 8. Szlak turystyczny przystosowany dla osób niepełnosprawnych
Źródło: http://www.lp.gov.pl/Members/Artur/aktualnosci/ma142e-pieniny-dostepne-dla-niepe142nosprawnych/
Zakończenie
Trzeba zaznaczyć, iż turystyka górska osób niepełnosprawnych zarówno w Polsce, jak i na świecie jest słabo rozwiniętym sposobem rekreacji. Wynika to przede wszystkim z nieprzystosowania szlaków dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. Wiadomo też, że w najbliższym czasie sytuacja ta się nie zmieni, ponieważ wiązałoby się to z olbrzymimi nakładami finansowymi oraz dużą ingerencją w środowisko naturalne. Łatwiej i szybciej jest przystosować sprzęt pomocny przy uprawianiu turystyki górskiej przez osoby niepełnosprawne (np. rower z napędem ręcznym – por. ryc. 9). Natomiast turystyczne szlaki nizinne przebiegają w miarę wygodnymi dla marszu drogami. Odpowiednio dobrana długość trasy sprawia, że wysiłek włożony przez uczestnika w jej przejście jest umiarkowany. I właśnie dlatego ta forma turystyki jest dostępna dla większej liczby osób z niepełnosprawnością fizyczną. Np. we wsi Cierpisz (gmina Łańcut) warto przejść specjalnie przygotowaną ścieżkę ekologiczną znaną jako „Koralowa”. Trasa podzielona jest na 10 odcinków. Ścieżką przyjemnie się spaceruje a w części rekreacyjnej można zapalić ognisko. W połowie trasy przygotowane są kaskadowo ustawione ławeczki. Atrakcją tego miejsca jest pięć oczek wodnych. Podczas spaceru można podziwiać m.in. sromotnik bezwstydny, bluszcz pospolity, drzewostan nasienny modrzewi, kłokoczka południowa, kruk, borsuk, jastrząb. Ponadto atrakcję stanowi wieloletnia sosna, w jednej części obumarła, 150-letni dąb, spod którego wypływa krystalicznie czyste źródełko a woda jest zdatna do picia. Ścieżkę otwarto w październiku 2001 roku. Jej nazwa – „Koralowa” – pochodzi od rosnących w tamtejszym lesie wielu okazów bzu koralowego. Zainteresowanie trasą jest bardzo duże[16]
Ryc. 9. Rower z napędem ręcznym
Źródło: http://przyjazne.pl/index.php?p=40&news_selected=51
Trzeba podkreślić, że konstytucja zapewnia każdemu obywatelowi równy, nieskrępowany dostęp do dóbr kultury, nauki i ochrony zdrowia. Dotyczy to również, a nawet przede wszystkim, osób niepełnosprawnych, bez względu na rodzaj dysfunkcji. Trzeba też pamiętać, iż potrzeby osób niepełnosprawnych są takie same, jak potrzeby osób zdrowych. Wymagają oni jednak pewnej pomocy, aby mogli w kreatywny sposób pełnić określone role, na miarę swych możliwości. Przejawia się to właśnie dostępem do leczenia, pracy oraz godziwego, aktywnego spędzania wolnego czasu, poprzez rozwijanie zainteresowań naukowych, kulturowych czy sportowych. Poza tym postulując likwidację szeroko rozumianych barier należy uwzględnić zasadę realizacji oczekiwań osób niepełnosprawnych i wychodzenia naprzeciw oczekiwaniom samych zainteresowanych, zaś zerwanie ze stereotypami umożliwi rozwiązanie problemu jakim jest jednostkowe uczestnictwo w procesie aktywnej turystyki. Nie bójmy się nowych wyzwań.
[1] Hulek A.: Pedagogika rehabilitacyjna. PWN. Warszawa, 1988. [2] Majewski T.: Rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych. CB-RON. Warszawa 1995. [3] Gałkowski T.: Wokół definicji pojęcia „osoba niepełnosprawna” – doświadczenia europejskie. Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej, nr 3 (153). Warszawa 1997. [4] http://149.156.12.42/bams/bams_pdf/221-226_kaganek.pdf. [5] Weiss M.: Możliwości uprawiania turystyki przez osoby niepełnosprawne. Instytut Turystyki. Warszawa 1979. [6] Terminem rehabilitacja określa się kompleksowe i zespołowe działanie na rzecz osoby niepełnosprawnej, które ma na celu przywrócenie tej osobie pełnej lub maksymalnej do osiągnięcia sprawności, a także zdolności do pracy oraz do brania czynnego udziału w życiu społecznym. [7] Dega W.: Koncepcja rehabilitacji, w: Rehabilitacja medyczna, Dega W., Milanowska K. (red.) Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1994, s. 21-23. [8] Żbikowski J.: Turystyka kwalifikowana jako czynnik rewalidacji osób niepełnosprawnych, w: Turystyka aktywna – turystyka kwalifikowana. Zbiór materiałów konferencyjnych. Ogólnopolska Konferencja Naukowo-Metodyczna. Iława 23-24.X.1998. Wyd. Druk Tur warszawa 1988, s. 126. [9] Łobożewicz T., R. Kogut, R. Szmytke Turystyka kwalifikowana. Warszawa 1997 Jaranowska K.: Bariery architektoniczne i urbanistyczne utrudniające uprawianie turystyki przez osoby niepełnosprawne. Biuletyn informacyjny PIW ZK nr 2. Warszawa 1985, s. 33-40. [10] Dz.U. nr 75, poz. 690 z późn. zm. [11] Załącznik nr 8 do Rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 19 sierpnia 2004 roku w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie (Dz.U. z 2004 Nr 188 poz. 1945) [12] http://www.hotelarze.pl/hot/bl-niepelnosprawni.php [13] Madejski A. Szewczyk W.: Dostosowanie uzdrowisk do potrzeb osób niepełnosprawnych. „Problemy uzdrowiskowe” 1981 nr 9-12, s. 293-337 [14] http://www.przyjazne.pl/index.php?p=10&action=show_item&id=159 [15] http://www.przyjazne.pl/index.php?p=10&action=show_item&id=223#
[16] http://www.inter.media.pl/nt-bin/zolynia/start.asp?page=pl_szlaki_turystyczne&tytul=Szlaki%20Turystyczne
|
|||
|
|||
|
|||
 pobierz artykuł |
|||
| << poprzedni artykuł następny artykuł >> |
Portal "Zielone Karpaty" jest finansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej |
|
|
Osobiście segreguję. A ty ?
Zarząd Główny Ligii Ochrony Przyrody informuje, że uruchomiony został Portal Osobiście – Segreguję. Projekt jest finansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Portal Osobiście - Segreguję będzie... >więcej |
|
Nowy projekt
|