Nielegalne zachowania turystów na obszarach chronionych: przyczyny i konsekwencje

Zbigniew Witkowski

Zakład Ekologii i Kształtowania Środowiska

AWF w Krakowie

Wprowadzenie

Nielegalne zachowania turystów lub osób nielegalnie eksploatujących w celach rekreacyjnych obszary chronione są tematem dość często omawianym w prasie, rozmowach kuluarowych, sporo na ten temat można znaleźć w internecie (forum.pttk.pl/index, ). Wiele też można na ten temat znaleźć w anglojęzycznym piśmiennictwie (Waayers i in. 2006, Tapper 2007).  Stosunkowo niewiele  informacji znajduje się w polskim piśmiennictwie (Gmyrek-Gołąb i in. 2005, Witkowski i in. 2007) może dlatego, iż temat jest niechętnie podejmowany ze względu na niejasność pojęcia ‘nielegalne zachowania turystów’. Tymczasem wiele spośród szkód wyrządzonych przyrodzie i środowisku obszarów chronionych wynika właśnie z zachowań nielegalnych. Z tego też względu zagadnienie wymaga szerszego, interdyscyplinarnego podejścia, bo nie sposób obarczać winą tylko turystów w przypadku kiedy w grę wchodzi cały splot przyczyn i okoliczności począwszy od naszej tradycji kulturowej i braku jednolitego i spójnego prawa, braku edukacji i informacji, aż po problemy sterowanych potrzeb konsumpcyjnych i swoistych mód w turystyce i rekreacji.  

Rewersem nielegalnych zachowań są ich skutki. Przede wszystkim środowiskowe, w dalszej kolejności społeczne i w końcu ekonomiczne. Skutki ‘konsumujemy’ lokalnie. Lokalne środowisko obszaru chronionego, lokalne społeczności wokół terenów chronionych oraz koszty ponoszone na poprawę stanu przez lokalną administrację i zarządzających obszarami chronionymi.

Niniejszy artykuł stanowi jedynie zarysowanie problemu, problemu, który powinien być znacznie poważniej potraktowany właśnie ze względu na jego długofalowe i dalekosiężne negatywne konsekwencje.

Przyczyny

1. Masowość turystyki w parkach narodowych

Raport NIK (Dziadoń i in. 2006) wskazuje, że o ile powierzchnia parków, długość szlaków turystycznych w latach 2000 – 2004 pozostawały względnie stałe, to w kolejnych latach sukcesywnie wzrastała liczba odwiedzających parki narodowe. Liczby odwiedzających ustalono na podstawie ilości sprzedanych biletów wstępu, oraz na podstawie szacunków parków, w przypadku tych szlaków, na których nie pobierano opłat. W 2004 r. objęte kontrolą NIK parki narodowe odwiedziło prawie 10 mln osób, a oszacowano, że liczba odwiedzających te parki w 2005 r. przekroczyła 10,8 mln osób.

Tab.1. Dane dotyczące turystyki (dane pochodzą z 2004 r.) w wybranych parkach narodowych badanych przez NIK (Dziadoń i in. 2006)

* Dane podane przez NIK nie są zweryfikowane, bowiem w analogicznej tabeli prezentowanej w 2002 roku przez Partykę (2002) pojawiają się dane sprzeczne z podanymi wyżej

Z danych wynika, że zarówno liczba zwiedzających jak i ich zagęszczenie w badanych parkach są zależne głównie od preferencji turystów. Spośród najwyższych w Polsce parków górskich Tatrzański PN i Karkonoski PN są silnie eksploatowane turystycznie, zaś Babiogórski PN odwiedza stosunkowo niewielka ich liczba. Najmniejsze parki takie jak Ojcowski PN i Pieniński PN  nie są aż tak licznie odwiedzane, jednak właśnie w tych parkach ze względu na ich niewielką powierzchnię zagęszczenie turystów na szlakach jest najwyższe. 

2. Braki edukacji

Zdecydowana większość z nas, Polaków nie wyniosła ze szkoły, ze wspólnoty religijnej czy też wspólnoty rodzinnej wiedzy o zasadach etycznych postępowania wobec środowiska i przyrody (Olaczek 2007). Programu edukacyjne naszych parków narodowych w istocie skupiają się na pokazaniu walorów parku, nie uczą natomiast jak turysta powinien się w parku zachowywać (kodeks poprawnego zachowania). Warto przytoczyć w tym miejscu wiele rozwiązań na świecie, które wskazują na priorytetową rolę edukacji i współpracy służby terenów chronionych z turystami użytkującymi te obszary (Mason 2005, Waayers i in. 2006, Buckley, Littlefair 2007).

3. Brak zintegrowanej polityki i strategii rozwoju turystyki i rekreacji

W sytuacji kiery turystyka rozwija się lawinowo nie można nią już zarządzać lokalnie,  mając na uwadze wyłącznie dobro obszaru chronionego. Obszar parku narodowego jest częścią większej jednostki administracyjnej: gminy, powiatu i województwa. Strategie rozwojowe wszystkich tych jednostek administracyjnych powinny być zintegrowane, przy czym nadrzędną ideą leżącą u podstaw integracji jest rozwój zrównoważony (Tapper 2007). Zatem budowa strategii rozwoju turystyki i rekreacji w parku narodowym i wokół niego powinna obejmować równoczesną realizację celów środowiskowych, społecznych i ekonomicznych obejmujących obszar chroniony, jego najbliższe i jego dalsze otoczenie (Tapper l.c.). Próbę takiego spojrzenia na park narodowy w Polsce przedstawił niedawno projekt UNEP (Conservation and sustainable use of biodiversity through sound tourism development in biosphere reserves in Central and Eastern Europe) zrównoważonej turystyki na obszarze trzech rezerwatów biosfery Aggtelek (Węgry), Szumawa (Czechy) i Babia Góra (Polska), gdzie jądrem rezerwatu biosfery był park narodowy. Wyniki projektu pokazały jak wiele daje współpraca nad tworzeniem wspólnej strategii i jak wiele wnosi współpraca różnych podmiotów, także dla osiągnięcia celów środowiskowych i przyrodniczych w parku narodowym (Gebhard i in. 2007, Schliep i in. 2007).

Konsekwencje

1. Powszechny brak poszanowania niezrozumiałego prawa przez turystów i rekreantów

Wchodząc na obszar parku narodowego każdy turysta jest informowany o zakazach i nakazach obowiązujących na obszarze chronionym. Jednym z najważniejszych nakazów jest poruszanie się po wyznaczonym szlaku, zakazane jest opuszczanie tego szlaku. Tymczasem badania prowadzone w Zakładzie Ekologii i Kształtowania Środowiska AWF w Krakowie (Gmyrek-Gołąb i in. 2005, Witkowski i in. 2007) dowiodły, że od kilku do dwudziestu kilku procent turystów w trakcie wędrówki po obszarze chronionym świadomie opuszcza szlak w rozmaitych celach. Przeważnie dotyczy to dotarcia do pobliskiego strumienia i ochłodzenia się, zrobienia zdjęcia w wyróżniającej scenerii, ominięcia wolniej idących turystów, ominięcia rozległych przeszkód w postaci błota lub kałuż, wypoczynku z dala od gwaru i tłumu na ścieżce, ale także potrzeb fizjologicznych wobec braku toalet.

2. Nielegalne działania wykorzystujące brak zdecydowania w egzekwowaniu prawa przez osoby nielegalnie eksploatujące teren parku narodowego

Szczupłość kadrowa oraz brak zdecydowanych działań służb parku na schodzenie ze ścieżek wskazuje wielu mniej zdyscyplinowanym wizytatorom, że park narodowy nie jest należycie chroniony. Powoduje to z ich strony eskalację działań niezgodnych z obowiązującym prawem: wyprawy na grzyby i owoce lasu, nielegalną eksploatację jaskiń i ostatnio rozpowszechnione motocross i rajdy samochodami terenowymi na obszarach nie udostępnianych dla celów  turystycznych i rekreacyjnych. Ten ostatni proceder nie jest tylko specyfiką polskich parków narodowych. Skarżą się na to zarówno Europejczycy (Welsh Assembly Government 2006) jak i Amerykanie (Clayton 2005).

3. Znaczący brak rozeznania służb parków narodowych odnośnie zakresu przestrzennego i ilościowych rozmiarów zjawiska

Cytowane wyżej badania były uzupełniane badaniami prowadzonymi przez studentów w ramach prac magisterskich. Jedna ze studentek (Deszcz 2007) zaintrygowana powszechnością nielegalnych zachowań turystów postanowiła zainteresować tym strażników parku. Okazało się, że strażnicy nie bardzo wiedzą, kiedy mają karać turystę: czy wówczas gdy odejdzie od szlaku na 2 m, czy 5 m, czy jak oddali się na odległość wskazującą na opuszczenie szlaku.

Kolejnym problemem jest znikoma liczba kar w stosunku do powszechności łamania obowiązujących przepisów, a także brak odnotowania w raportach straży parku liczby upomnień i miejsc, gdzie turyści byli upominani. W tej sytuacji dyrektor parku narodowego nie jest świadom ani liczby zagrożeń spowodowanych przez turystów i rekreantów ani miejsc gdzie zagrożenia te występują. Wobec braku tych elementarnych informacji służby parku nie są przygotowane do minimalizowania wpływu turystyki i rekreacji na przyrodę i środowisko parku. 

4. Niewłaściwie rozwiązane powiązanie ekonomiczne rozmiarów ruchu turystycznego z dochodami parku narodowego

Działania ekonomiczne parków narodowych w dziedzinie turystyki oparte są  o archaiczny model wpływów z biletów wstępu (udostępniania). Model ten zakłada wykorzystanie pozyskanych od turystów środków finansowych na działania ochrony przyrody i poprawę standardu uprawiania turystyki w tym bezpieczeństwa turystów (Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r.). Model ten w dość prymitywny sposób, sprzeczny z podstawowymi prawami ekonomii, nie  reguluje nierównowagi między podażą a popytem. Miejsca szczególnie atrakcyjne turystycznie cieszą się znacznym popytem turystów, jednak w miejscach tych pobiera się opłaty w takiej samej wysokości jak w miejscach mniej atrakcyjnych dużo rzadziej odwiedzanych. W efekcie z powodów ekonomicznych (pozyskiwanie podatkowych środków wobec permanentnego niedoboru pieniędzy z budżetu) administracja parku nie ogranicza liczby turystów na obszarach wrażliwych. Takie postępowanie parków wykazano w raporcie NIK (Dziadoń i in. 2006): „Przekroczenia dopuszczalnej liczby odwiedzających następowały w miejscach atrakcyjnych turystycznie, do których wstęp był odpłatny. Ograniczeń tego ruchu nie wprowadzano z uwagi na spodziewane zmniejszenie się wpływów z biletów wstępu”.

Konkluzje

1. Turystyka w parkach narodowych w Polsce stanowi integralną sferę działalności tych obszarów. Jest jedną z najważniejszych form ich udostępniania, zaś gwałtownie rosnący ruch turystyczny, przekraczający 10 milionów wizytujących, powoduje określone negatywne skutki w środowisku i przyrodzie parku.

2. Parki narodowe w Polsce zarządzają ruchem turystycznym w sposób archaiczny. Przejawia się to w niedostrzeganiu rosnącej roli społecznej i ekonomicznej turystyki, a także w zarządzaniu turystami przy pomocy nakazów i zakazów oraz w braku rzeczywistej współpracy z lokalnymi społecznościami w kwestii zintegrowanej strategii rozwoju turystyki i rekreacji w skali lokalnej i regionalnej. Brakuje też lokalnego i regionalnego programu edukacji turystów znajdujących się w pobliżu lub na terenie parku narodowego.

3. Konsekwencje takiego zarządzania przejawiają się w obniżeniu poziomu przestrzegania prawa, zarówno przez turystów jak i nielegalnych użytkowników parku narodowego. Ubocznym efektem  takiego zarządzania jest również narastający w parkach narodowych rozziew między tworzeniem zakazów i nakazów a możliwościami i wolą ich egzekwowania.

4. Powstaje też pytanie o nieekonomiczny system opłat za wstęp (udostępnianie) do parku narodowego. Środki z opłat są kierowane na ochronę przyrody i na podniesienie jakości i bezpieczeństwa infrastruktury turystycznej w parku. Brak środków pochodzących z budżetu wymusza działania sprzeczne z interesem ochrony przyrody. Obiekty najbardziej atrakcyjne nie są chronione przed nadmiernym ruchem turystycznym, bo prowadzi to do zmniejszenia przychodów parku narodowego.

Piśmiennictwo

Buckley R., Littlefair C. 2007. Minimal-Impact Education Can Reduce Actual Impacts of Park Visitors. Journal of Sustainable Tourism 15: 324-325.

Clayton M.  2005.  National parks grapple with surge of illegal off-road vehicles. The Christian Science Monitor (2005).

Deszcz M. 2007. Problemy zarządzania turystami w Ojcowskim Parku Narodowym. Praca Magisterska wykonana w Zakładzie Ekologii i Kształtowania Środowiska AWF w Krakowie.

Diamond J. 2007. Upadek – dlaczego niektóre społeczeństwa upadły, a innym się udało. Prószyński i S-ka, Warszawa.

Dziadoń J., Kosiniak J., Jasiński J., Stankiewicz J., Gruszeczka M. 2006.  Informacja o wynikach kontroli Funkcjonowanie parków narodowych w zakresie zachowania, zrównoważonego użytkowania oraz odnawiania zasobów przyrody. Najwyższa Izba Kontroli, Delegatura w Krakowie, Kraków.

forum.pttk.pl/index (przeczytane w maju 2008).

Gebhard K., Meyer M., Roth S. 2007. Criteria for sustainable tourism for the three Biosphere Reserves Aggtelek, Babia Góra and Sumava. Ecological Tourism in Europe, UNESCO MaB, Bonn.

Gmyrek-Gołąb K., Krauz K., Łabaj M., Mroczka A., Tadel A., Witkowski Z. 2005. Tourist dispersion around a trail in „Wąwóz Homole” (Homole Gorge) nature reserve. Nature Conservation 61: 61-64.

Mason P. 2005. Visitor Management in Protected Areas: From 'Hard' to 'Soft' Approaches? Current Issues in Tourism 8, zesz. 2 i 3: 181- 194.

Olaczek R. 2007. Kultura ekologiczna przeciw filisterstwu. W: (Z. Wnuk, M. Ziaja red.) Turystyka w obszarach Natura 2000. Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów.

Partyka J. 2002. Turystyka w polskich parkach narodowych. Charakterystyka ogólna. W: (J. Partyka red.) Użytkowanie turystyczne parkó1)w narodowych. Instytut Ochrony Przyrody PAN i Ojcowski Park Narodowy, Ojców.

Schliep R., Dąbrowski P., Kowacs D., Urban F., Meyer M. 2007. Bacground stury on institutional and management frameworks in the Biosphere Reserves Aggtelek, Babia Góra and Sumava. Ecological Tourism in Europe, UNESCO MaB, Bonn.

Tapper R . 2007. Managing tourism and biodiversity. Secretariat of the Convention  on Biological Diversity, Monteral.

Waayers D., Newsome d., Lee D. 2006. Observations of Non-Compliance Behaviour by Tourists to a Voluntary Code of Conduct: A Pilot Study of Turtle Tourism in the Exmouth Region, Western Australia. Journal of Ecotourism 5: 211–222.

Welsh Assembly Government. 2006. Tackling illegal off-roading in Wales. (msc).

Witkowski Z., Adamski P., Mroczka A., Krauz K., Łabaj M., Gmyrek-Gołąb K. 2007. Turystyka na obszarze Natura 2000 Małe Pieniny: studium przypadku rezerwatu przyrody Wąwóz Homole. W: (Z. Wnuk, M. Ziaja red.) Turystyka w obszarach Natura 2000. Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów.