Natura 2000 w Karpatach

Wojciech Mróz

Instytut Ochrony Przyrody PAN

Al. Mickiewicza 33

31-120 Kraków

Tworzenie Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 jest od 1992 roku podstawowym zadaniem w dziedzinie ochrony przyrody dla wszystkich krajów Unii Europejskiej. Celem tego ogromnego przedsięwzięcia jest utrzymanie różnorodności biologicznej Europy poprzez zabezpieczenie wybranych siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt.

Wymóg utworzenia sieci Natura 2000 wynika z dwóch podstawowych dyrektyw Unii Europejskiej z zakresu ochrony przyrody: Dyrektywy w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (tzw. Dyrektywa Siedliskowa, 92/43/EEC) i Dyrektywy w sprawie ochrony dzikich ptaków (tzw. Dyrektywa Ptasia, 79/409/EEC).

Sieć Natura 2000 tworzą specjalne obszary ochrony siedlisk (tzw. obszary siedliskowe) oraz specjalne obszary ochrony ptaków (tzw. obszary ptasie). Bardzo istotnym zadaniem jest także ochrona korytarzy ekologicznych łączących te obszary. Obszary Natura 2000 stanowią nową formę ochrony przyrody w polskim prawodawstwie i dopełniają dotychczasowy krajowy system obszarów chronionych.

Teren Unii Europejskiej został podzielony na 11 regionów biogeograficznych. W Polsce wyróżniono 3 regiony: bałtycki, kontynentalny i alpejski. Region alpejski obejmuje całe Karpaty, a także Alpy, Pireneje, Apeniny, Góry Skandynawskie i Dynarskie oraz Rodopy. Oznacza to, że ochrona polskich Karpat powinna być prowadzona w ścisłej współpracy z innymi krajami, na terenie których znajduje się region alpejski.

Karpaty są obszarem niezwykle cennym przyrodniczo nie tylko w Polsce, ale również w skali całej Europy (WWF zaliczył Karpaty do listy Global 200, regionów reprezentujących światowe dziedzictwo przyrodnicze). Teren ten wyróżnia się bardzo niskim stopniem urbanizacji i uprzemysłowienia, dużą lesistością i w dużej mierze zachowanym tradycyjnym systemem rolniczym. Problemem tego obszaru jest wysokie bezrobocie, niekorzystna sytuacja demograficzna (migracja młodych ludzi do dużych ośrodków miejskich), słabo rozwinięta infrastrukturą komunikacyjna i komunalna, duże rozdrobnienie gruntów o na ogół niewielkiej produktywności. Niemal cały region Karpat został zaliczony do obszarów o niekorzystnych warunków gospodarowania (ONW). Wszystko to sprawia, że jest to wręcz idealny teren do promowania idei zrównoważonego rozwoju, opartej na racjonalnym wykorzystaniu zasobów.

W maju 2004 r. Ministerstwo Środowiska przedstawiło Komisji Europejskiej listę proponowanych obszarów Natura 2000, obecnie ta lista jest uzupełniana i prawdopodobnie pod koniec roku 2008 poznamy ostateczną liste tych obszarów w Karpatach.

Dotychczasowe konsultacje społeczne wykazują bardzo silny opór społeczności lokalnych przed tworzeniem obszarów Natura 2000. Wynika to przede wszystkim z braku informacji o sieci Natura 2000, a także z braku spójnego systemu zarządzania tymi obszarami, uwzględniającego potrzeby miejscowej ludności. Problemem w tworzeniu sieci Natura 2000 w Karpatach jest również brak pełnej, aktualnej informacji przyrodniczej o tym terenie, a także brak spójnych programów ochrony najcenniejszych ekosystemów oraz gatunków roślin i zwierząt.

Podstawowymi przedmiotami ochrony w obszarach Natura 2000 są siedliska przyrodnicze wymienione w załączniku I Dyrektywy Siedliskowej oraz siedliska gatunków roślin i zwierząt wymienionych w załączniku II tej Dyrektywy.

Siedliska przyrodnicze

Przez siedliska przyrodnicze rozumie się obszary lądowe lub wodne; naturalne, półnaturalne lub antropogeniczne, wyodrębnione w oparciu o cechy geograficzne, abiotyczne i biotyczne.

W praktyce określenie to jest jednoznaczne z pojęciem ekosystemu. Chroniąc siedlisko przyrodnicze powinniśmy chronić zarówno roślinność i faunę, jak i utrzymać niezbędne warunki środowiskowe (np. odpowiednie uwodnienie, czy też skład chemiczny gleby lub wody).

Identyfikacja siedlisk przyrodniczych polega na ogół na rozpoznaniu zbiorowisk roślinnych, w związku z tym wymaga podstawowej wiedzy botanicznej. W Karpatach chronimy 40 typów siedlisk przyrodniczych – są to m.in. buczyny, jaworzyny, bory wysokogórskie, bory bagienne, zarośla kosodrzewiny, murawy wysokogórskie, łąki i młaki górskie, torfowiska, a także jaskinie.

Siedliska gatunków roślin i zwierząt

Siedliska gatunków roślin i zwierząt są to obszary występowania roślin lub zwierząt w ciągu całego życia lub dowolnym stadium ich rozwoju. W Karpatach tworzymy obszary dla ochrony siedlisk wybranych 14 gatunków roślin i 43 gatunków zwierząt z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej.

Ochrona siedlisk gatunków oznacza, że nie tylko zabraniamy bezpośredniego niszczenia ich populacji, ale przede wszystkim chronimy tereny przez nie zamieszkiwane. Chcąc chronić np. nietoperze nie wystarczy karać za ich zabijanie. Należy również zachować odpowiednie warunki w ich zimowiskach (jaskiniach), a także w miejscach rozrodu (np. na strychach starych kościołów). Chcąc zachować łąkowe gatunki roślin powinniśmy utrzymywać gospodarkę kośną lub pasterską.

Do ochrony siedlisk wybranych gatunków ptaków w wyznaczonych obszarach Natura 2000 zobowiązuje nas Dyrektywa Ptasia z 1979 roku. Powinniśmy chronić ich miejsca rozrodu, żerowania, odpoczynku, zimowania, schronienia i trasy migracji. Tylko taka ochrona może zapewnić ptakom przetrwanie i pomyślny rozród w miejscach gniazdowania. Obszary ptasie w Karpatach powinniśmy tworzyć dla ochrony 38 gatunków ptaków wymienionych w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej.

Obszary Natura 2000 w Karpatach

Obszary siedliskowe

Rządowa lista obszarów siedliskowych sieci Natura 2000 na terenie Karpat, rozumianych jako tzw. region biogeograficzny alpejski, obejmuje aktualnie 31 obszarów, w tym 20 w województwie małopolskim, 7 w podkarpackim i 4 w śląskim (stan na 31.12.2007) (Mapa nr 1). Obszary te zostały oficjalnie zgłoszone do Komisji Europejskiej jako tzw. proponowane Obszary o Znaczeniu dla Wspólnoty:

PLH120001 Babia Góra

PLH120033 Bednarka

PLH120019 Beskid Sądecki

PLH120021 Cerkiew w Łosiu k. Ropy

PLH120002 Czarna Orawa

PLH120024 Dolina Białki

PLH120022 Grota Zbójnicka na Łopieniu

PLH120009 Kostrza

PLH120039 Krynica

PLH120043 Luboń Wielki

PLH120036 Łabowa

PLH120025 Małe Pieniny

PLH120012 Na Policy

PLH120035 Nawojowa

PLH120018 Ostoja Gorczańska

PLH120013 Pieniny

PLH120037 Podkowiec w Szczawnicy

PLH120026 Polana Biały Potok

PLC 120001 Tatry

PLH120016 Torfowiska Orawsko-Nowotarskie

PLC180001 Bieszczady

PLH180001 Ostoja Magurska

PLH180011 Jasiołka

PLH180013 Góry Słonne

PLH180015 Łysa Góra

PLH180014 Ostoja Jaśliska

PLH180018 Trzciana

PLH240007 Kościół w Radziechowach

PLH240023 Beskid Mały

PLH240005 Beskid Śląski

PLH240006 Beskid Żywiecki

Obszary ptasie

Dotychczas w na terenie Karpat utworzono 8 obszarów ptasich (OSOP) (Mapa nr 2):

PLB120011 Babia Góra

PLC180001 Bieszczady

PLB180002 Beskid Niski

PLB120001 Gorce

PLB180003 Góry Słonne

PLB120008 Pieniny

PLC120001 Tatry

PLB120007 Torfowiska Orawsko-Nowotarskie

Warto podkreślić, że obszary Natura 2000 nie są typowymi obszarami chronionymi, takimi jak np. parki narodowe i rezerwaty przyrody, które obejmują najcenniejsze, naturalne fragmenty naszej przyrody. Sieć Natura 2000 zajmuje nierzadko bardzo duże powierzchnie o charakterze półnaturalnym lub wręcz tereny zurbanizowane.

Wyznaczenie obszarów Natura 2000 opierało się wyłącznie na przesłankach przyrodniczych. Jednak cele ochronne i sposób ochrony obszaru powinny być dostosowane do lokalnej specyfiki społecznej, gospodarczej i kulturowej. Jednym z kluczowych działań jest więc wspólne decydowanie zarówno o działaniach ochronnych, jak i planowanych inwestycjach. Decyzje powinny być wynikiem dyskusji i uzgodnień pomiędzy zarządzającym i sprawującym nadzór nad obszarem Natura 2000, służbami ochrony przyrody, władzami lokalnymi, mieszkańcami i inwestorami.

Od roku 2007 Instutut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie koordynuje projekt PL 0108 „Optymalizacja wykorzystania zasobów sieci Natura 2000 dla zrównoważonego rozwoju w Karpatach”. Projekt jest finansowany głównie w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Islandia, Liechtenstein, Norwegia). Celem przedstawionego projektu jest zaangażowanie lokalnych społeczności do współtworzenia sieci Natura 2000, poprzez wspólne przygotowanie strategii zarządzania obszarami Natura 2000 oraz pilotażowe wdrożenie działań na rzecz aktywnej ochrony siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków na wybranych obszarach. Przygotowane zostaną również programy edukacyjne, których celem będzie upowszechnianie wiedzy o zasobach przyrodniczych i kulturowych Karpat. Zostanie także utworzony zintegrowany system informacji, który umożliwi upowszechnienie danych o obszarach Natura 2000, wykorzystanie ich w ochronie przyrody oraz planowaniu przestrzennym, a także promocję walorów przyrodniczych, turystycznych i gospodarczych Karpat. Podsumowaniem projektu będzie wykonanie, w oparciu o doświadczenia norweskich ekspertów, analiz przyrodniczych i socjo-ekonomicznych, wskazujących miejsca konfliktów między rozwojem gospodarczym i ochroną przyrody oraz sposoby ich rozwiązywania, a także możliwości rozwojowe tego regionu. Więcej informacji o projekcie: www.iop.krakow.pl/karpaty