KARPACKI KRAJOBRAZ

Anna Pyznar

Laureat konkursu "Esej z Karpatami w tle"

II miejsce w kategorii "Karpacki Krajobraz"

Nazwa Karpaty pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpian, żyjących w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich. Jest to jeden z największych łańcuchów górskich w środkowej Europie, ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy i Rumunii. Od wschodnich krańców Alp oddziela je szeroka dolina Dunaju w okolicach Bratysławy. Stąd Karpaty zataczają ku północy łuk o długości 2600 km i powracają do doliny Dunaju w jej przełomowym odcinku, zwanym Żelazną Bramą. Jego najwyższym szczytem jest Gerlach (2655 m n.p.m.) położony na terenie Słowacji, w bocznej grani Tatr. Podział Karpat na zewnętrzne i wewnętrzne opiera się na ich cechach tektonicznych, są to góry młode, a ich rzeźba odzwierciedla budowę geologiczną.

Karpaty wewnętrzne to Tatry z Podhalem i Pieniny, zaś zewnętrzne obejmują szereg pasm, zwanych Beskidami; należy do nich również pas Pogórza Karpackiego. Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Karpaty Polskie

Krajobraz Karpat początkowo został uformowany przez lodowce. Dzięki nim powstały cyrki lodowcowe, doliny U-kształtne, doliny zawieszone i moreny boczne. Następnie w wyniku wietrzenia i erozji powstały ostre granie, poszarpane ostre stoki, różne skały, żleby, stożki piragowe. Krajobraz Karpat jest typowy dla krajobrazu górskiego. Liczne doliny pomiędzy szczytami gór są porośnięte lasami iglastymi. W wyższych partiach gór rosną już tylko kosodrzewiny, a wierzchołki pozostają nagie. Na zboczach gór znajdują się hale. U podnóży gór lub w ich dolinach leżą małe miejscowości. Z Karpat wypływa wiele rzek. W Polsce szczególnie urzeka pięknem i bogactwem form krajobraz tatrzański. Na bardzo niewielkiej powierzchni można zauważyć ogromną zmienność kształtów i barw, niespotykaną np. w Alpach. Szczególną cechą Tatr jest nagromadzenie jezior i stawów. Stanowią one barwne plamy, ożywiające groźny krajobraz tatrzański, a ich niemal nieruchome wody potęgują wrażenie panującej w głębi gór ciszy i spokoju. Urzekające lekkością i różnorodnością form piękno przyrody tatrzańskiej stało się źródłem natchnienia wielu wybitnych poetów, pisarzy, muzyków i malarzy. Całość krajobrazu przyrodniczego Tatr jest poddana ochronie, co stwarza podstawę do pogłębiania wiedzy o rozwoju tego krajobrazu wraz z jego szatą roślinną i światem zwierzęcym. Tatry udostępnione są dla szerokiego ruchu turystycznego i wczasowego, to teren niezwykle atrakcyjny, a stolica Tatr - Zakopane, odwiedzane jest przez rzesze turystów polskich i zagranicznych.

„..wieczne śniegi kości...

...mięśni zbocza spadziste...”

Ten cytat z wiersza poety Jana Rostworowskiego pt."Szczyt" obrazuje przepiękny widok z Mnicha, który pobudza wyobraźnię nawet zwykłego człowieka. W literaturze znajdziemy jeszcze wiele przykładów opiewających surowe piękno Tatr.

Zagnane nad Czarny Staw

Jakimś porywem chłodu

Motyle nad siną wodą

Lecą, rzucają się wpław.

Żagielki kolorowe

Na tle olbrzymich skał,

Jak słowa, które związałem,

Na śmierć skazane, gotowe.

Jarosław Iwaszkiewicz

Tatry powstały w wyniku orogenezy alpejskiej. Sfałdowane i częściowo dźwignięte zostały w kredzie górnej, w eocenie zalane przez morze, a następnie ostatecznie wypiętrzone po oligocenie. Budowa geologiczna Tatr jest urozmaicona, a wpłynęło na to wiele następujących po sobie procesów geologicznych jak: tworzenie się osadów mor-skich w morzu w erze mezozoicznej; fałdowanie osadów morskich pod koniec kredy; wdarcie się intruzji granitowej w płaszcz osadów mezozoicznych i wytworzenie się trzonu krystalicznego; wydźwignięcie i sfałdowanie gór na początku trzeciorzędu; nasu-niecie od pd. fałdów, przesunięcie ich i obalenie ponad trzonem krystalicznym, powstanie płaszczowin (wierchowej i reglowej); wzmożenie się procesów erozji i denudacji; działalność lodowców górskich (plejstocen); współczesne procesy wietrzenia (holoceńskie).

W budowie Tatr można zatem wyróżnić dwie jednostki tektoniczne:

- paleozoiczny trzon krystaliczny (intruzja granitowa)- jako najstarszy utwór zbudowany z granitów i łupków krystalicznych

- serie skał osadowych — gł. triasowo-kredowych budujących płaszczowiny wierchowe i reglowe oraz z eoceńskich zlepieńców, piaskowców, wapieni i dolomitów.

Wschodnia część trzonu krystalicznego (Tatry Wysokie) jest zbudowana z granitolidów, część zachodnia (Tatry Zachodnie) — ze skał metamorficznych.

Tatry są górami młodymi gdyż wypiętrzyły się dopiero w trzeciorzędzie 15 mln lat temu.

Mają budowę geologiczną typową dla fałdowania alpejskiego. Tatry zbudowane są ze skał osadowych i krystalicznych. Z granitolidów powstałych w zakrzepnięciu stopu magmowego zbudowane jest główne wypiętrzenie Tatr Wysokich, z granitolidów i skał metamorficznych, głównie z gnejsów- zrąb Tatr Zachodnich, zwany trzonem krystalicznym. W skałach osadowych takich jak wapienie, dolomity czy piaskowce zostały wymodelowane Tatry Bielskie, reglowe partie Tatr Wysokich, pn. stoki Tatr Zachodnich. Wiek granitolidów obliczono na 310-315 mln lat. Tatrzańskie skały osadowe powstały w triasie jurze i kredzie, osądzając się na dnie mórz. Alpejskie ruchy gó-rotwórcze spowodowały ich pofałdowanie i przesuniecie z pd. na pn. w postaci wielkich płaszczowin. Na trzonie krystalicznym leży seria autochtoniczna oraz płaszczowiny wierchowe (Czerwone Wierchy, Giewont), na nich zaś płaszczowiny reglowe. Skały płaszczowin wierchowych utworzyły się w płytkim morzu, znajdującym się na masywie nie wypiętrzonego jeszcze trzonu krystalicznego, skały płaszczowin reglowych powstały w głębszym zbiorniku wodnym, leżącym daleko na pd. od trzonu krystalicznego.

Potężne nasunięcie płaszczowinowe w górnej kredzie doprowadziło do przemieszczenia tych mas skalnych na pn. stoki trzonu krystalicznego. W partiach wierchowych wyróżniamy tubylczą pokrywę osadową, zbudowaną z tworów permskich i mezozoicznych oraz dwa fałdy leżące. Na ich skalach osadowych spoczywają płaty granitolidów i skal metamorficznych w postaci czap tektonicznych oraz wyspy krystalicznej Goryczkowskiej. O rzeźbie zdecydowały pęknięcia trzonu granitowego w postaci krzyżujących się linie przesunięć i uskoków. Lodowce pogłębiły rzeźbę Tatr, a doliny zasypały materiałem morenowym.

Rzeźba ich jest wynikiem budowy geologicznej (rodzaju skał) i zlodowacenia plejstoceń-skiego. W granitowych skalach trzonu krystalicznego (najbardziej odpornych na wietrzenie) występują szczyty: Rysy (2499 m n.p.m.- najwyższy szczyt Polski), Kasprowy Wierch, Ornak, Świnica; w mezozoicznej osłonie skał osadowych szczyty niższe. W wapieniach i dolomitach mezozoicznych Tatr, na skutek działalności wód, rozwinęły się formy krasowe (np. Jaskinia Mroźna, Mylna, Raptowicka). Wiele wtórnych cech rzeźby Tatr jest następstwem zróżnicowanej odporności skał.

W rzeźbie Tatr wyróżnić można:

- wysokie łańcuchy, grupy górskie i szczyty (powstałe na skutek wyniesień tektonicznych), a także wiele obniżeń i przełęczy;

- wysokie, strome (granitowe) turnie, granie (linia grzbietowa);

- formy krasowe; w wapieniach ulegających krasowieniu utworzyło się wiele jaskiń (najdłuższa w Tatrach jaskinia Wysoka Za Siedmioma Progami), w wietrzejących dolomitach - ostańcowe skały o fantastycznych kształtach.

- formy rzeźby wysokogórskiej, formy rzeźby polodowcowej, będące skutkiem niszczącej działalności lodowca - doliny lodowcowe U-kształtne, cyrki, żłoby, wygłady; największe doliny, np. Białki (w depresji Szerokiej Jaworzyńskiej), Bystrej (w depresji Goryczkowej), Chochołowska (w depresji Bobrowca) występują w depresjach, wypełnionych utworami osadowymi.

- formy powstałe w wyniku akumulacyjnej działalności lodowca- moreny boczne środkowe i denne,

- formy będące skutkiem wietrzenia mrozowego- gołoborza

- formy rzeźby współczesnej, małe doliny erozyjne, doliny V-ksztaltne, stożki napływowe, stożki piargowe

Głównym czynnikiem rzeźbotwórczym jest woda płynąca. Strumienie górskie wzbierają w okresie roztopów i ulewnych deszczy, rzeźbią koryto, niszczą skały dna i pogłębiają doliny. Rzeźba Tatr ma cechy Alp, nadane przez zlodowacenie plejstoceńskie; wszystkimi większymi dolinami — Chochołowską, Kościeliską, Bystrej, Suchej Wody, Białki (po pn. stronie Tatr) i Cichą, Mięguszowiecką, Batyżowiecką (po stronie pd.)spływały wówczas lodowce. Silniej zlodowacone, jako wyższe, były Tatry Wschodnie (lodowiec w Dolinie Białki miał dł. 14 km). Egzaracyjna działalność lodowców przemodelowała doliny, wytworzyła zagłębienia, wypełnione następnie wodami (jeziora), oraz progi, po których spływają wodospady (np. Siklawa, Wodogrzmoty Mickiewicza); intensywne wietrzenie skał będących w kontakcie z lodem i wiecznym śniegiem spowodowało powstanie licznych urwistych ścian, turni, grani.

Głównym grzbietem Tatr przebiega europejski dział wodny między zlewiskami M. Bałtyckiego i M. Czarnego; wsch. i pn. część Tatr odwadnia Dunajec wraz z Popradem, zach. i pd. — dopływy Wagu (gł. Orawa). W Tatrach występują liczne jeziora (ok. 120, po stronie polskiej 43), zwane stawami, największe — Morskie Oko i Wielki Staw.

„...śnieg się przegląda ze szczytu...” - jest to fragment wiersza „Jeziora górskie” autorstwa Jerzego Lieberta obrazujący Mięguszowiecki Szczyt Wielki odbity w Morskim Oku.

Krajobraz Tatr jest tak bogaty i piękny, że nie sposób go poznać za pomocą samochodu, motocykla, czy kolejki liniowej. Jest to teren wymagający turystki pieszej, do której trzeba być odpowiednio zaprawionym, przygotowanym i ubranym. Pełne zrozumienie piękna i przyrody Tatr można osiągnąć na drodze stopniowego poznawania najciekawszych i najpiękniejszych ich zakątków. Krainą leżącą na pograniczu Karpat zewnętrznych i wewnętrznych jest Podhale. Ma ono kształt starej niecki wypełnionej późniejszymi utworami i osadami rzecznymi, stanowiącej obniżenie między Tatrami a Beskidami. Oś Podhala wyznacza najniższa jego strefa, przylegająca do Beskidu Wysokiego, zwana Kotliną Orawsko - Nowotarską. Jest to strefa, w której zbierają się wody największych strumieni tatrzańskich: Czarnego i Białego Dunajca oraz Białki, wiążące się z Dunajcem. Strumienie zachodniej częsci Podhala za pośrednictwem Czarnej Orawy odpływają do Dunaju.

W południowej części Kotliny Orawsko - Nowotarskiej ciągnie się pas skalicowy, najpiękniej wykształcony w Pieninach. Najwyższy szczyt Pienin to Trzy Korony (983 m n.p.m). Przez to malownicze gniazdo górskie przewija się Dunajec głęboką, nawet do 300 m, o stromych ścianach doliną. Na zachód od Pienin leży wał Braniska. Przedłużeniem Pienin ku wschodowi są tzw. Małe Pieniny wśród, których niezwykłą dzikością krajobrazu wyróżnia się wąwóz Homole.

„...A kiedy ujrzysz cud Pienin niemały

I kiedy zatęsknisz - tu powróć koniecznie...”

Krajobraz Pienin jest niepowtarzalny. Właściwe Pieniny nie są wysokie, są to jednak góry o niesłychanie urozmaiconej rzeźbie. Spośród płatów lasu wyłaniają się nagie ściany skalne. Izolowane skałki przybierają postać iglic i kontrastują z płaskimi powierzchniami garbów pokrytych łąkami. Jest to wyjątkowo malowniczy zespół form krajobrazowych. Północne zbocza Pienin są stosunkowo łagodne, natomiast południowe opadają bardzo gwałtownie ku dolinie Dunajca. Przepiękny jest przełom Dunajca, który między Sromowcami a Szczawnicą, na odcinku o długości około 9 km tworzy 7 zakrętów opływając między innymi Trzy Korony i torując sobie drogę pomiędzy Sokolicą i Wylizaną. Jedną z największych atrakcji turystycznych tego obszaru stanowi spływ z biegiem Dunajca od Sromowiec do Szczawnicy. Od południa Pieniny graniczą z pasmem Magury Spiskiej, od północy z Gorcami i Beskidem Sądeckim. Rozciągają się na długości ok. 30 km na wschód od przełomu Białki.

Dwa przełomy Dunajca dzielą Pieniny na 3 części:

- Pieniny Spiskie

- Pieniny Środkowe(Pieniny Właściwe)

- Małe Pieniny - sięgające do doliny Popradu, najwyższy szczyt Wysoka – 1052 m n.p.m.

Na obszarze najciekawszej i najcenniejszej pod względem przyrodniczym środkowej części Pienin utworzono dwa Parki Narodowe – Pieniński Park Narodowy po stronie polskiej i Pieninský národný park (PIENAP) po stronie słowackiej. W Małych Pieninach istnieje kilka rezerwatów przyrody. Negatywne skutki na wrażliwy ekosystem Pienin może wywrzeć wybudowana zapora wodna w Niedzicy. Jezioro Czorsztyńskie powstało dopiero w 1997 roku. Zalew doskonale wtapia się w górski krajobraz, a jego tafla tworzy zwierciadło, w którym przeglądają się dwa dostojne zamczyska - w Niedzicy i w Czorsztynie oraz malownicze pienińskie szczyty. Według mnie jest to najbardziej malowniczy zakątek polskich Karpat, przepiękny zarówno w scenerii zimowej, jak również w innych porach roku. Jest to rozkosz dla ludzkiego oka i wyobraźni. Zamek Dunajec w Niedzicy, to idealne miejsce na odpoczynek w czasie wycieczki przez Pieniny. Wart uwagi jest również odbudowany zamek w Czorsztynie. Z Czorsztyna do Niedzicy można podróżować promem podziwiając niezwykłość tamtejszego, zachwycającego krajobrazu. Regionem w Centralnych i Wewnętrznych Karpatach Zachodnich, leżącym w dorzeczu górnego Popradu, górnego Hornádu oraz w części dorzecza Dunajca jest Spisz. Na północnym zachodzie Spisz sąsiaduje z Podhalem, na północy z ziemią sądecką, na wschodzie z Szaryszem, na południu z Abovem i Gemerem, na południowym zachodzie z Liptowem. Obecnie Spisz jest podzielony granicą państwową na części należące do Polski i Słowacji. Na Spiszu wyróżnia się dwa subregiony:

- Górny Spisz – Zamagurze Spiskie, kotlina górnego Popradu i Góry Lewockie,

- Dolny Spisz – kotlina górnego Hornádu i Rudawy Spiskie.

Pod względem geograficznym w granicach Spisza znajdują się, w całości lub w części, następujące regiony: Kotlina Popradzka, Kotlina Hornadzka, Tatry Wschodnie, Tatry Niżne, Góry Straceńskie, Góry Lewockie, Pogórze Spisko-Gubałowskie i Pieniny.

Karpaty Zewnętrzne odejmują Beskidy i Pogórze Karpackie. Tworzą je kopulaste, pogarbione pasma lub izolowane góry wyspowe, o różnej wysokości, przebiegu i ukształtowania. W porównaniu z Tatrami, Pieninami krajobraz Beskidów jest raczej monotonny, łagodny.

O Beskidach tak powiedział Gustaw Morcinek:

"...ktoś powiedział, że Tatry to gotyk, Beskidy zaś – barok. Ów barok widzimy nie tylko w kształcie Beskidów, lecz spotkać go można na całej tej ziemi. Skądkolwiek na nią spojrzeć, płynie w miękkich – falistych – łagodnych liniach, i płynie, zdawałoby się na skraj świata..."

Pod względem ukształtowania powierzchni Beskidy można podzielić na pięć głównych członów. Beskid Śląski obejmuje grupę Baraniej Góry leżącą między Wisłą i Sołą i tzw. Beskid Mały położony na wschód od Soły. Jest to człon zwarty odznaczający się masywnością bloków górskich, znacznymi wysokościami względnymi i stromością stoków. Ciągnie się on od Olzy po Kotlinę Żywiecką. Budują go głównie skały serii godulskiej. Beskid Wysoki obejmuje najwyższe pasma i grupy górskie Beskidów zgrupowane w dwóch wielkich członach - Beskidzie Żywieckim oraz Beskidzie Sądeckim. Dzieli je przełęcz Sieniawska, granicę wschodnią stanowi Przełęcz Tylicka. Formy są tu bardziej łagodne niż w Beskidzie Śląskim. Babią Górę, najwyższy szczyt Beskidów, pokrywa rumowisko skalne, a na stokach zachowały się ślady zlodowacenia. Beskid Wysoki znajduje się w całości w obrębie płaszczowiny magurskiej.

Na północ od Beskidu Sądeckiego dzieląc Beskid Wyspowy od Beskidu Niskiego leży Kotlina Sądecka wytworzona przez łączące się tu Dunajec i Poprad. Na wschód od Beskidu Wysokiego ciągnie się Beskid Niski, nieprzekraczający na ogół 1000 m n.p.m. Różnice poziomów wynoszą tu od 400 m do 550 m. Ma on przebieg zmienny o rozmaitym układzie i charakterze. Na zachodzie pasmo to budują piaskowce magurskie, na wschodzie zaś starsze od nich warstwy krośnieńskie. Granicę tych dwóch części stanowi Przełęcz Dukielska. Beskid Wysoki i Niski można uważać za pasmo główne - kręgosłup Karpat. Do jego części zachodniej, tj. do Beskidu Wysokiego, przylegają z północy i południa inne góry. Pasma położone na północ, niższe, mniej masywne i rozczłonkowane, to na zachodzie - Beskid Średni, na wschodzie zaś - Beskid Wyspowy. Ten ostatni tworzy szereg odosobnionych gór i krótkich grzbietów, wyrastających z pogórza. Stoki ich są strome, szczyty siegają 700 - 1171 m n.p.m. Beskid Niski ma również bardzo malowniczy krajobraz.

Wyróżnia się w nim nastepujące części:

- Beskid Krynicki - który stanowią najbliższe Krynicy wzniesienia górskie. Najwybitniejsze z nich to Jaworzynka i Huzary.

- Góry Grybowskie - położone na północ i północny - zachód od Beskidu Krynickiego.

- Hańczowskie Góry Rusztowe, zwane również Górami Hańczowskimi. Ta część Beskidu Niskiego charakteryzuje się krótkimi grzbietami górskimi, przebiegającymi z kierunku pólnocnego - zachodu na południowy - wschód.

- Pasmo Magurskie - zalicza się do niego pasmo Magury Małastowskiej, ciągnące się w kierunku południowo - wschodnim od Szymbarku po Gładyszów oraz pasmo Magury Wątkowskiej.

- Beskid Dukielski - jest to najrozleglejsza część Beskidu Niskiego położona na wschód od Pasma Magurskiego.

- Pasmo Bugowicy - jest to długi wał położony na północ od pasma granicznego.

Brak wysokich szczytów i widokowych grzbietów Beskid Niski wynagradza nam dużą ilością znajdujących się na jego terenie zabytków architektury i kultury związanych głównie z Łemkami. Największe bogactwo Beskidu Niskiego stanowią cerkwie. Mówi się nawet, że piękno Beskidu Niskiego leży nie w górach, ale właśnie w dolinach. Podczas niemal każdego zejścia ze szczytu w dolinę wprawne oko turysty wypatrzy w wiosce łemkowskiej sterczące w niebo kopuły prawosławnych lub greckokatolickich świątyń. Cerkiwe, zwykle budowane na wzniesieniu, w najbardziej reprezentatywnym miejscu wsi są ciekawymi obiektami, pięknie wkomponowanymi w tamtejszy krajobraz. W każdej dolinie pozostały ślady życia Łemków w postaci kapliczek i krzyży przydrożnych. Osobną grupę zabytków stanowią cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej, rozsiane po wsiach i górach zachodniej i środkowej części Beskidu Niskiego. Wędrując po szlakach i bezdrożach tej częsci polskich Karpat nie można zapominać, że liczy się tylko "pożeranie kilometrów", lecz także to co jest związane z historią tego regionu, bowiem na każdym szlaku spotykamy atrakcyjne krajoznawczo obiekty.

Pogórze Karpackie to północny pas Karpat Polskich i Słowackich - niższe partie Zewnętrznych Karpat Zachodnich, najdalej na północ wysunięta część Karpat Zachodnich, położona pomiędzy Beskidami na południu a Podkarpaciem Północnym na północy. Pogórze Karpackie ma charakter wyżyny zbudowanej głównie z fliszu karpackiego o wysokościach miejscami przekraczających 500 m n.p.m.. Na wschód od Przemyśla pogórze zanika. W Zewnętrznych Karpatach Wschodnich brak zrównanego pogórza, przechodzi ono w Góry Sanocko-Turczańskie, a następnie w Beskidy Brzeżne, które zwężają się i zanikają. Pomiędzy Pogórzem a Beskidem Niskim leży polska część centralnej depresji karpackiej zwana Dołami Jasielsko - Sanockimi.

Na wschód od Przełęczy Łupkowskiej leżą Beskidy Wschodnie, w skład których w granicach Polski wchodzą jedynie Bieszczady. W krajobrazie bieszczadzkim uderza regularność rozmieszczenia pasm i dolin rzecznych. Pasma górskie są do siebie równoległe a w obniżeniach pomiędzy nimi rozwinęły się szerokie doliny tzw. podłużne. Cechą rzeźby Bieszczadów jest charakterystyczny, tzw. rusztowy układ pasm związany z erozyjną działalnością rzek na obszarze gór fałdowych. Krajobraz i przyrodę Bieszczadów charakteryzuje w najwyższych ich częściach układ pięter roślinnych wyróżniający się tym, że nad dolnym reglem brak górnego regla, czyli lasów świerkowych. Zamiast nich ciągną się rozległe połoniny i łąki górskie. Karpaty Wschodnie nazywa się również Karpatami Lesistymi ze względu na bogactwo lasów. W Bieszczadach zajmują one okolo 50% powierzchni i stanowią jeden z wiodących elementów krajobrazu.

„...Zielone wzgórza nad Soliną,

I Zapomnianych ścieżek ślad.

Flotylle chmur z nad lasów płyną,

Wędrowne ptaki goni wiatr...”

Fragment tekstu piosenki Wojciecha Gąsowskiego najbarwniej opisuje piękno krajobrazu Bieszczad, a konkretnie "bieszczadzkiego morza", którym jest Jezioro Solińskie. Spiętrzone wody Sanu i Solińki utworzyły ten sztuczny zbiornik. Jest to idealny akwen dla żeglarzy, na których czekają jeszcze wspaniałe górskie krajobrazy i mnóstwo urokliwych zatoczek. Dzisiaj jeziora Solińskie i Myczkowskie to jedne z największych atrakcji Bieszczadów. Bieszczady należą do najmniej zagospodarowanych i zaludnionych polskich gór. Urzekają swoim naturalnym pięknem, dziewiczością i dzikością oraz rozległością przestrzeni. Góry te możemy podzielić na Bieszczady Zachodnie, które rozciągają się od Przełęczy Użockiej na wschodzie po Przełęcz Łupkowską na zachodzie oraz Bieszczady Wschodnie położone od Przełęczy Użockiej na zachodzie do Przełęczy Wyszkowskiej na wschodzie, leżą w całości na terytorium Ukrainy. Bieszczady są bardzo zróżnicowaną grupą górską pod względem przyrodniczym. Większą część zajmują lasy głównie liściaste. Natomiast najwyższe partie pokrywają połoniny które zastępują tutaj piękno hal. Najciekawsze fragmenty bieszczadzkiego krajobrazu i środowiska objęto szczególną ochroną. Utworzono tutaj 18 rezerwatów przyrody, 3 parki krajobrazowe oraz Bieszczadzki Park Narodowy.

„...Gdy słońce wschodzi o poranku, wyruszamy z przełęczy Wyżniańskiej, mijając schronisko, wspinamy się na Małą Rawkę. Mocno sapiąc pokonujemy uciążliwe podejście, jednocześnie podziwiamy piękno bukowego lasu, szum strumyka i przyrodę budzącą się ze snu. Pierwszy przystanek to polana na wysokości około 1000 m nad poziomem morza, z widokiem na Połoninę Wetlińską. Po wyczerpującym marszu jesteśmy na Małej Rawce 1267 m, widoki przepiękne. Jesteśmy na Wielkiej Rawce 1304 m n.p.m., dookoła malownicze Bieszczady, takiego widoku nigdy się nie zapomina, warto było wypocić miejskie grzechy i stracić parę kilogramów. Góra Krzemieniec (Kremenaros, Kremenec) położona jest na styku trzech państw Polski, Ukrainy i Słowacji. Dookoła panorama Bieszczad, centralny punkt z widokiem na wszystkie strony Bieszczadzkiego Parku Narodowego, między innymi na dolinę Moczarnego, ostoję zwierzyny (zabronioną do wędrówki dla turysty). Wrzesień to okres gdy z tego miejsca przy dobrej widoczności możemy oglądać również Tatry i Gorgany...”

W Bieszczadach możemy znaleźć wiele ciekawych miejsc np. rezerwat Sine Wiry. Jest to rezerwat krajobrazowy o powierzchni 450 ha, znajdujący się na terenach dawnych wsi Łuh, Zawój i Polanki. Najpiękniejszą i najłatwiej dostępną dla turysty częścią rezerwatu jest przełom Wetliny, obok wzgórza Połoma. Miejsce jest piękne i tajemnicze, skaliste urwisko, spokojna zielona toń, szum rzeki, piękno krajobrazu i bogactwo przyrody. Na pewno warto tu być. Połoniny zajmują szczyty najwyższych pasm górskich Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Bieszczadach jest Połonina Wetlińska, gdzie znajduje się najwyżej położone bieszczadzkie schronisko zwane „Chatka Puchatka”.

Karpaty Ukraińskie

Dzikie, rzadko zaludnione góry, porośnięte świerkowymi i bukowymi lasami, alpejskie łąki pełne aromatu kwiatów i traw, wartkie rzeki i wodospady, a także krystalicznie czyste rzeki i jeziora już od blisko 150 lat wabią turystów w Karpaty Wschodnie. Przyciąga ich w to miejsce niezwykły urok Czarnohory, a także legenda Hucułów – dumnych i niezależnych górali, żyjących w świecie magii, starodawnych wierzeń i obyczajów, które żywe są aż po dziś dzień.

Karpaty Ukraińskie są obecnie najbardziej dzikimi górami Europy. Obejmują obszar od Przełęczy Łupkowskiej w Polsce do przełęczy Predeal w Rumunii. Zbudowane są ze skał osadowych: piaskowca, wapienia i łupków krystalicznych. Góry te są rzadko zaludnione i silnie zalesione. Wierzchołki karpackich szczytów przekraczają granicę lasów, wkraczając w obszar subalpejski, gdzie występuje m.in. kosodrzewina i olcha zielona.

Czarnohora to jedyne na Ukrainie pasmo o wysokogórskim charakterze z piętrem roślinności alpejskiej. W niektórych miejscach możemy się spodziewać śniegu nawet w lipcu. Czarnohora ciągnie się od Przełęczy Jabłonickiej (Tatarskiej) na północy, do przełęczy Szybene na południu. Od północy taczają ją Gorgany Wschodnie i dolina Prutu, od północy i wschodu Beskidy Pokuckie i dolina Czarnego Czeremoszu, od wschodu i południa Połoniny Hryniawskie. Od południa Karpaty Marmaroskie i dolina Białej Cisy, a od zachodu Świdowiec i dolina Czarnej Cisy. Najwyższe szczyty Czarnohory to: Howerla (2058 m), Brebenieskuł (2037 m), Pop Iwan (2022 m) i Pietros (2020 m). Biją tu źródła Prutu, Czeremoszu i Białej Cisy. Główny grzbiet masywu ciągnie się od Howerli do Popa Iwana do Howerli i jest to najpopularniejszy i najbardziej uczęszczany szlak. Na wschód i północ od niego rozciąga się Karpacki Park Narodowy.

Gorgany - Pasmo ciągnie się od doliny Świcy i Mizuńki na zachodzie, po dolinę Prutu i Przełęcz Jabłonicką (Tatarską) na wschodzie. Nazwa gór pochodzi od słowa: „horhan” oznaczającego rumowiska skalne. Odludne i dzikie góry poprzecinane są głębokimi dolinami. Pokryte są lasami bukowo-jodłowymi, a wyżej najwyższą w Karpatach kosodrzewiną. Najwyższy szczyt Sywula – 1836. Inne ważne szczyty to: Wysoka (1805 m), Bratkowska (1792 m), Doboszanka (1754 m.) i Syniak (1666 m).

Świdowiec - Pasmo rozciągające się pomiędzy Czarnohorą a Gorganami, z najwyższym szczytem Bliźnicą 1883 m. Cechą charakterystyczną Świdowca są cztery zalesione ramiona, odchodzące od głównego grzbietu, zwana Płajami Świdowieckimi. Góry porośnięte są lasami do wysokości 1300 m, powyżej spotyka się zarośla karłowatego jałowca. Po stronie północnej pasma Świdowca zbiegające doliny maja w górnych częściach wspaniałe kotły, pozostałe z epoki lodowców.

Howerla (2061 m n.p.m.) jest najwyższym szczytem Karpat ukraińskich. Jest on dla Ukrainców symbolem narodowym. Wiele osób uważa zdobycie go za swój narodowy obowiązek. Nie bez powodu jednak nazwę szczytu tłumaczy się z rumuńskiego jako hovirla, czyli „trudne do przejścia”, wielu niedzielnych turystów dociera tu niemal na czworakach lub rezygnuje. Wejście na Howerlę było przed Pomarańczową Rewolucją formą deklaracji polityczno-ideowej. Od kilku lat corocznie wspinają się tam grupy zwolenników „Naszej Ukrainy” z Wiktorem Juszczenką na czele. Nagrodą za wejście na szczyt jest wspaniała panorama Karpat ukraińskich i rumuńskich.

Godne uwagi jest również polodowcowe Jezioro Niesamowite o długości 80 m i szerokości 45 m znajduje się na wysokości 1750 m npm., u stóp szczytu Turkuł (1933 m npm). Nie wiadomo dlaczego je tak nazwano, być może ze względu na niezwykłą sino-niebieską barwę wody. Jest to popularne miejsce na biwak.

„Wysoko ponad przełomem Czeremoszu, w Jasienowie jest góra, wielka połonina Pisany Kamień. Z daleka już wygląda jak potężny kopiec zielony, w kształt ostrosłupa równomiernie usypany, płaszczem lasów czarnych u stóp okryty. A na szczycie połoniny jest wielka skała, niewidoczna z doliny Czeremoszu, znakami, czy też napisami dziwnymi pokryta, wzdłuż równomiernie pęknięta, czy rozcięta, jak sarkofag wiekiem przywalony, ze szczeliną w środku jakby z wejściem U podstawy otacza skałę miękka, bujna trawa. Jak straż tulą się do sarkofagu, wyrosłe w zależności od prądów wichrowych, wielkie chojary lub małe skarłowaciałe smereki. Obok rosną liczne kwiaty: krwawniki i storczyki”. Na szczycie z lasu wyłania się olbrzymia skała w kształcie wydłużonego kopca, przekrojona na dwie części wąskim przesmykiem. Dolne partie są pomazane całkiem współczesnymi napisami, u góry umieszczono obraz Matki Boskiej. Według legendy Pisany Kamień to kurhan, kopiec ludzką ręką usypany, w którym spoczął w złotej zbroi sam ojciec królów całego świata. A ogromna skała to sarkofag. Jak głosi legenda, rody królewskie wywodzą się stąd, z Werchowyny, czyli z gór. Tu u zarania dziejów ludzkości – w pierwowieku narodził potężny ród olbrzymów-bojowników - Wielitowie. Z czasem rozeszli się oni po świecie, zakładając królestwa, budując miasta i zamki. Gdy umierał ojciec królów trembita wezwała ich wszystkich z powrotem na Werchowynę. Gdy umarł król, inni Wielitowie legli obok niego, na kurchanie, który sami usypali, zadając sobie śmierć. Zostały dzieci, które rozeszły się po górach, stając się gazdami. Wieść o pochodzeniu Hucułów od królewskiego rodu Wielitów była owiana tajemnicą. Tylko starzy gazdowie, przed odejściem z tego świata przekazywali ją najstarszym synom. Po wyjściu z lasu widoczny jest po lewej stronie cały pas Czarnohory: od Howerli i Pietrosa po Popa Iwana. Po prawej mamy Beskidy Pokuckie i drogę do Kołomyi.

Wodospady na Prucie są ulubionym miejscem spacerowym turystów odpoczywających w Jaremczy. Widoki możemy podziwiać z mostu przerzuconego na drugi brzeg Prutu.

Karpaty Rumuńskie

Pasma górskie Rumunii w całości należą do Karpat, a zarazem aż 55% ogólnej powierzchni całego masywu karpackiego znajduje się w obszarze Rumunii. W kraju tym leżą w całości Karpaty Południowe oraz Góry Zachodniorumuńskie, a także około połowy powierzchni Karpat Wschodnich. Pasma te układają się w przybliżeniu w okrąg, w środku którego leży Transylwania (Siedmiogród), w geografii również zaliczana do terenu Karpat.

Na terenie Rumunii leży najwyższa część masywu wschodniokarpackiego - Góry Rodniańskie ze szczytem Pietros (2303 m n.p.m.). Góry Rodniańskie oraz niedalekie od nich Góry Kelimeńskie jako jedyne w rumuńskiej części Karpat Wschodnich przekraczają wysokość 2000 m n.p.m. Pozostałe pasma rumuńskich Karpat Wschodnich osiągają ok. 1500 - 1800 m n.p.m. Krajobraz wykazuje ogromne zróżnicowanie. Pod względem geologicznym rumuńskie Karpaty Wschodnie dzielą się na trzy strefy: fliszową (np. rejon Obczyn Bukowińskich), krystaliczną (np. Góry Rodniańskie) i wulkaniczną (np. Góry Kelimeńskie, Harghita). Znajdują się tu także obszary krasowe, jak np. rejon najsłynniejszego w Rumunii wąwozu Bicaz. Można spotkać także podział na Karpaty Zewnętrzne i Wewnętrzne. Z Górami Rodniańskimi wiąże się ściśle historia turystyki polskiej, czego pamiątką jest utrwalenie się w naszej literaturze nazwy "Wodospady Orłowicza", odnoszącej się do malowniczych kaskad pod masywem Pietrosula. Góry te są z powodu wysokości i atrakcyjności bardziej uczęszczane niż pasma sąsiednie, dlatego też szlaki są tu lepiej znaczone. Północnymi podnóżami Gór Rodniańskich oraz przez przełęcz Prislop przebiega kręta, górska droga, łącząca region Maramuresz z Bukowiną.

Góry Suhard mają krystaliczną budowę; są równocześnie niższe od niedalekich Gór Rodniańskich oraz Gór Kelimeńskich. Główny grzbiet ciągnący się z północnego zachodu na południowy wschód osiąga przeważnie ok. 1500 - 1700 m. Leżący w głównym grzbiecie najwyższy szczyt, Omul, wznosi się na wysokość 1932 m. Typowy krajobraz Suhard stanowią wznoszące się ponad las połoninne grzbiety, z rzadka gdzieniegdzie urozmaicone przez kosodrzewinę.

Góry Kelimeńskie stanowią rozległą grupę górską, należącą do pasa wulkanicznego. Jest to zarazem drugie pod względem wysokości pasmo górskie Karpat Wschodnich. Granice Gór Kelimeńskich wyznaczają: na północnym zachodzie i północy szosa Bistriţa - Vatra Dornei, od wschodu w dużym przybliżeniu linia Vatra Dornei - Kotlina Bilbor, od południa linia kolejowa biegnąca z Topliţy w dół dolinyMaruszy; na zachodzie orientacyjną granicą jest linia Reghin - Bistriţa. Góry te mają krągło pofałdowane, przyjemne w wędrówce pogórze i nieco odmienny grzbiet główny, z trawiastymi wypłaszczeniami, skalistymi szczytami i niekończącymi się jałowcowymi polami.

Grzbiet ten, ciągnący się przez ok. 60 km., ma w przybliżeniu przebieg równoleżnikowy, osiągając w najwyższych partiach ok. 1600 - 2000 m. wysokości. Najwyższym szczytem tych gór jest Pietrosul Călimanului (2100 m., spolszczona nazwa Pietros Kelimeński). Jego masyw, charakteryzujący się ładną rzeźbą, przypomina niektórym "królową polskich Beskidów" - Babią Górę. W 1993 r. utworzono Park Narodowy Călimani. Obejmuje on 24054 ha., przede wszystkim w najwyższych partiach gór. W parku znalazły się lasy piętra dolnego i górnego regla, niewielkie połacie kosodrzewiny, a także murawy wysokogórskie. Wśród roślinności na wymienienie zasługują endemiczne gatunki tojadów, dzwonków i goździków. Żyją tu także wszystkie duże drapieżniki karpackie. Na terenie parku (w północno wschodniej części Kelimenów) leży rezerwat "Doisprezece Apostoli" (Dwunastu apostołów), obejmujący interesującą grupę skał andezytowych. W górach tych znajduje się także jeziorko Lacul Iezer. Obok terenów dzikich i rzadko odwiedzanych spotykamy niestety w Górach Kelimeńskich także obszary zdewastowane. Należy do nich rejon Negoiu Românesc (1889 m.), który został w latach 80. zamieniony w kopalnię odkrywkową siarki. Przedsięwzięcie to spowodowało kolosalne zanieczyszczenie terenu. Nieopłacalnego wydobycia następnie zaniechano, a większość urządzeń pozostała rdzewiejąc. Dewastacja krajobrazu jest właściwie nieodwracalna.

Pasmo Gurghiu jest dość obszerną grupą górską, należącą do pasa wulkanicznego. Pomimo dużych wysokości bezwzględnych krajobraz gór Gurghiu nie odznacza się zbyt śmiałymi rysami. Pasmo pokryte jest mieszanymi i iglastymi lasami, oraz polanami, a w najwyższych rejonach niewielkimi połoninami.

Rozległe góry Harghita są częścią pasa wulkanicznego. Góry te w swym krajobrazie są dość "rozpłaszczone" i nie sprawiają wrażenia zbyt wybitnego. Świerkowe przeważnie lasy (dość przetrzebione) sięgają znacznych wysokości i porastają nawet bliskie sąsiedztwo najwyższych szczytów, w których to rejonach znajdują się niewielkie połoninki. Charakterystyczne dla masywu są zbiorowiska roślinne związane z podłożem podmokłym, chronione przez kilka rezerwatów. Wśród nich na wymienienie zasługuje Lacul Dracului (czyli Diabelskie Jezioro) będące właściwie zabagnionym, porośniętym lasem, terenem dawnego wulkanicznego krateru, posiadającym interesująca florę.

Góry Bystrzyckie leżą w środku masywu wschodniokarpackiego, będąc ze wszystkich stron otoczone innymi pasmami górskimi. Krajobrazy gór są przeważnie lesiste; najwyższe szczyty posiadają charakter połonin, gdzieniegdzie pojawiają się formacje skalne. Malowniczy rejon u podnóży gór stanowi przełom rzeki Bistriţa pomiędzy Górami Bystrzyckimi a masywem Rarău – Giumalău.

Ceahlău stanowią jedno z najpiękniejszych pasm górskich Rumunii. Zróżnicowaną budowę geologiczną stanowią margle, piaskowce, zlepieńce wapienne i wapienie. W swych centralnych, najwyższych partiach góry Ceahlău posiadają charakter urozmaiconego masywu stołowego, wysoko wyniesionego ponad okoliczne doliny.

Ten rejon gór obfituje także w dużą ilość fantastycznych form skalnych. Stoki gór porastają lasy z przewagą drzew iglastych, świerków i jodeł, powyżej nich rozciągają się partie połoninno skaliste (oraz niewielkie połacie kosodrzewiny). Od centralnej części Ceahlău wybiegają ponadto niższe grzbiety górskie, porośnięte lasami iglastymi i mieszanymi. Główna część gór stanowi formalnie od 1971 r. park narodowy "Ceahlău" o powierzchni 16891 ha. W parku znalazły się interesujące formy skalne a także lasy dolnego i górnego regla, niewielkie połacie kosodrzewiny oraz murawy wysokogórskie. Wśród roślin występuje tu wiele gatunków zagrożonych wyginięciem. Żyją tu wszystkie duże drapieżniki karpackie. Na wschód od pasma Ceahlău leży Jezioro Bicaz, będące dużym zbiornikiem zaporowym (ok. 3000 ha).

Hasmasz stanowią bardzo ciekawe pod względem krajobrazowym pasmo, zewsząd otoczone innymi masywami górskimi. Główną część gór stanowi grzbiet, ciągnący się od wąwozu Bicaz do przełęczy Damuc. Grzbiet ten zbudowany jest ze skał krystalicznych z udziałem urozmaicających go wapieni. Jest częściowo lesisty, częściowo odkryty, w wielu miejscach podcięty urwiskami i urozmaicony fantazyjnymi formami wapiennymi. Wąwóz Bicaz jest najbardziej znanym wąwozem rumuńskich Karpat.

Karpaty Słowackie

Małe Karpaty są pasmem górskim Słowacji. Na urodę Małych Karpat składają się głównie łagodne, wapienne grzbiety porosłe bujnymi lasami liściastymi i gęsto rozsianymi ruinami średniowiecznych zamków.

Atrakcyjne krajobrazowo, jak i turystycznie są Tatry Słowackie. Istotnym elementem Słowackich Tatr są jeziora polodowcowe, z których największe to Wielki Staw Hinców oraz najbardziej znane Szczyrbskie Jezioro.

Moim zdaniem krajobraz Karpat, zarówno polskich, słowackich, ukraińskich czy rumuńskich jest tak zróżnicowany i tak bogaty, że każdy z nas znajdzie coś dla siebie w ich pięknie oraz dzikości.

Bibliografia

- „Geografia Polska W Dobie Przekształceń”, podręcznik, szkoła średnia - Florian Plit, Jerzy Makowski, Joanna Plit

- „Geografia Polska” – Danuta Licińska

- „Geografia Polski” – Jan Mordawski

- „Przewodnik Las” – M. Poruba, J. Pokorny, O.Rabsteinek, R. Hrabak

- „Najpiękniejsze Miejsca” – Tadeusz Glinka, Marek Piasecki

- „Beskid Nisk – Przewodnik” – Piotr Subik

- „Atlas Zabytków Polski”

- „Środowisko Geograficzne Polski” – Jerzy Kostrowicki

- „Geografia Polski – Krainy Geograficzne” – Anna Dylikowa

- „Geografia Fizyczna Polski” – Jerzy Kondracki

- „Polska Niezwykła – Małopolska”

- Internet