Zielone Karpaty

Bank wiedzy

Inwentarz Dziedzictwa Karpackiego – perspektywy

„(…) Dobrobyt i rozwój terenów karpackich powinien odbywać się w oparciu o spójne elementy, które świadczą o odrębności i unikalności Karpat w Europie i na świecie. Kraje dzielące wspólne dziedzictwo historyczne, kulturowe, przyrodnicze i ekonomiczne powinny traktować poszczególne regiony karpackie jako jedną całość pobudzając współpracę obszarów podzielonych sztucznymi granicami państwowymi i wykorzystując tą współpracę jako atut i szansę dla budowania podstaw zrównoważonego rozwoju a jednocześnie zachowania karpackiego “kapitału” przyrodniczo-kulturowego dla przyszłych pokoleń (…)” (Memorandum Karpacki, 2000).

Karpackie dziedzictwo kulturowe dorównuje bogactwem różnorodności biologicznej. W tej unikatowej enklawie natura nadal inspiruje człowieka w dziele tworzenia, a człowiek kształtuje krajobraz przyrodniczy. W przeszłości tradycyjny styl gospodarowania tworzył integralne z bogactwem przyrodniczym formy kulturowe. Duchowość mieszkańców Karpat w przepiękny i autentyczny sposób uzupełniała otaczające ich środowisko. W zasadzie trudno wyodrębnić z Karpat to co jest tylko dziedzictwem kulturowym lub naturalnym, gdyż przenikają się one wzajemnie.

Mieszkańcy Karpat, podobnie jak mieszkańcy pozostałych obszarów Polski, borykają się z ekonomicznymi i społecznymi przemianami. Dotyka to wielu sfer, jednak najmocniej zmienia styl życia. Wszystko to, co było związane z naturalnym rytmem przyrody i kształtowało ludzkie życie ulega przyspieszeniu, zintensyfikowaniu, albo … znika. Umierają ostatni, w których dłoniach żyło rzemiosło tradycyjne. Umierają wsie o tradycyjnych strukturach. Obcymi formami architektonicznymi zostaje zabudowany niemal każdy zakątek Karpat. Naturalna kolej rzeczy, nie zatrzymamy przecież postępu cywilizacyjnego. Jednak „karpackość” w wielu miejscach jeszcze żyje lub się odradza. Nigdy nie będzie taka sama, ale najważniejsze, że są ludzie i społeczności, które z pasją i wciąż na nowo pokazują całemu światu co to jest tożsamość karpacka. Powinniśmy w swoich działaniach je wspierać, ponieważ utrata tego, co jest karpackie to ubytek dla dziedzictwa światowego.

Inwentarz Dziedzictwa Karpackiego może być efektywnym narzędziem promocji, edukacji i ochrony. Powinny zostać opracowane kryteria obejmujące zarówno sferę duchową, jak i materialną, przy czym dziedzictwo należy traktować łącznie jako kulturowe i przyrodnicze. Opracowując schemat Inwentarza należy posługiwać się typami i kategoriami obiektów. Ponadto Inwentarz powinien stanowić otwarty katalog tego, co społeczności lokalne identyfikują jako karpackie dziedzictwo.

Schemat ochrony karpackiego dziedzictwa:

1. Inwentaryzacja istniejących elementów karpackiego dziedzictwa;

2. Opracowanie strategii ochrony i promocji karpackiego dziedzictwa;

3. Edukacja społeczności na temat wartości karpackiego dziedzictwa;

4. Wdrożenie strategii;

Ważna jest kwestia włączenia społeczności lokalne w powstawanie Inwentarza Dziedzictwa Karpackiego. Najistotniejszą grupą docelową rekomendowanych działań jest społeczność lokalna, która powinna poczuć dumę i odpowiedzialność za istniejącą „karpackość”. Wniosek, który powtarzał się wielokrotnie dotyczył edukowania społeczności w zakresie posiadanego dziedzictwa i jego ponadczasowej i światowej wartości. Należy edukować i wspierać również liderów lokalnych (np. sołtysów), aby mieli świadomość tożsamości karpackiej. Bowiem dzięki tradycjom miejscowym opakowanym w produkt turystyczny można w Karpatach godnie żyć.Ważne jest również promowanie lokalnych produktów wśród mieszkańców regionu. Gdyby każdy kupował to co jest produkowane lokalnie, nie byłoby problemów z rynkiem zbytu.Zrównoważony rozwój ma sens jedynie wówczas jeśli wynika z wewnętrznej motywacji społeczności karpackiej. Międzynarodowe programy powinny stymulować i wspierać działania lokalne. Ostatecznym beneficjentem wszystkich działań podejmowanych w ramach Konwencji Karpackiej powinni być mieszkańcy Karpat.

Podejmując próbę identyfikacji dziedzictwa należy pamiętać, że „Karpackość” dotyczy tego, co powstało z inspiracji Karpat, co powstało w granicach terytorialnych tego łańcucha górskiego oraz tego, co zawiera w sobie szacunek dla Karpat. Również współcześnie tworzy się ponadczasowe, karpackie dziedzictwo. Należy wziąć pod uwagę fakt, iż kultura cały czas ewoluuje i pewne jej elementy zostały już bezpowrotnie zatracone. Dlatego trzeba zwrócić uwagę na te aspekty kultury, które są jeszcze widoczne w sferze materialnej i duchowej oraz na wszelkie sposoby przekazywać je kolejnym pokoleniom. Ważnym elementem karpackiego dziedzictwa jest tradycyjny układ wsi. Aby je zachować należy zapobiegać agresywnemu zagospodarowaniu terenów i zadbać o to aby plany zagospodarowania przestrzennego uwzględniały tradycyjne budownictwo. Dziedzictwo w Karpatach ma swoją genezę w rolnictwie oraz tradycyjnym użytkowaniu gruntów. Dlatego należy promować i wspierać rolnictwo zrównoważone. Po zaniknięciu rolnictwa nastąpi drastyczna zmiana świata kulturowego i przyrodniczego. Dofinansowania unijne nie jest wystarczającym bodźcem do utrzymania rolnictwa w terenach górskich. Niezbędne do tego są dodatkowe subwencje. Głównie ekonomiczne względy sprawiają, że karpackie wsie się wyludniają. Przeciwdziałanie temu trendowi wymaga wdrożenia narzędzi systemowych.

Rekomendacje działań:

1. Inwentaryzacja, oznakowanie, naniesienie na mapy i opisanie obiektów dziedzictwa materialnego i niematerialnego w terenie.

2. Weryfikacja aktualności istniejących list karpackiego dziedzictwa;

3. Opracowanie listy zagrożonych obiektów materialnych i niematerialnych (np. cmentarze i cerkwiska, tradycyjne struktury wsi) oraz opracowanie i wdrażanie programów ich ochrony;

4. Stworzenie systemu społecznej ochrony karpackiego dziedzictwa poprzez: umieszczenie obiektów w strategiach powiatowych i gminnych oraz pozyskanie organizacji pozarządowych do opieki nad cennymi obiektami i miejscami;

5. Wypracowanie mechanizmów pomocy społecznościom lokalnym, instytucjom i stowarzyszeniom w inicjatywach dotyczących kontynuacji tradycji miejscowej oraz jej prezentacji,

6. Organizowanie szkoleń dla przedstawicieli władz lokalnych na temat znaczenia dziedzictwa kulturowego i możliwości poprawiania bytu własnych społeczności poprzez odpowiednią promocję i sprzedaż tego „produktu”.

7. Unifikacja przez kraje karpackie standardów kwalifikowania i ochrony prawnej obiektów cennych kulturowo i przyrodniczo;

8. Wspieranie szkolnych, parafialnych, prywatnych, społecznych kolekcji, izb regionalnych i izb pamięci. W tych zbiorach często można znaleźć „perełki” lokalnej kultury, a ich opiekunowie czy właściciele nie mają możliwości stworzenia odpowiednich warunków zbiorom, zapewnienia fachowej opieki konserwatorskiej i ekspozycji. Niezbędna jest porada fachowców i pomoc finansowa;

9. Utworzenie internetowego katalogu dziedzictwa karpackiego;

10. Wspieranie tradycyjnej kultury pasterskiej;

11. Edukacja regionalna w szkolnictwie podstawowym i ponadpodstawowym, jako sposób na wzmacnianie poczucia tożsamości i godności regionów karpackich;

12. Wdrożenie edukacji na temat karpackiego dziedzictwa dla przewodników oraz w seminariach duchownych;

13. Powstanie centrum, koordynującego badania, projekty i promocję karpackiego dziedzictwa. Pozwoli to m.in. na łatwiejszy dostęp do wyników badań prowadzonych przez instytuty badawcze;

14. Profesjonalna dokumentacja (łącznie z filmowaniem procesu produkcji) ostatnich żyjących w poszczególnych częściach Karpat i Podkarpacia wykonawców ginących rzemiosł i zawodów (np. olejarstwo, dziegciarstwo, wyrób wełnianych rękawic „na desce”, kołodziejstwo);

15. Tworzenie podstaw prawnych lub organizacyjnych materialnego wspierania wytwórczości rzemieślniczej (wieloletnie stypendia socjalne dla młodzieży podejmujące działalność w zanikających zawodach). Zakładania szkół rzemiosła tradycyjnego;

16. Ustanowienie funkcji „ambasadora regionu” – osoby pochodzącej z danego regionu, kultywującej tradycje i przekazującej wiedzę w sposób systemowy;

17. Uruchomienie programów grantowych dla lokalnych społeczności;

18. Organizacja, wspieranie i promowanie ciekawych inicjatyw lokalnych (konkursy potraw regionalnych itp.);

19. Tworzenie warunków formalno – prawnych dla funkcjonowania tradycyjnej np. bezgotówkowej wymiany towarów i usług, wzmacniającej lokalną aktywność gospodarczą, ale również ułatwiającą funkcjonowanie współczesnych form ochrony zabytków, poprzez rozwijanie ekspozycji skansenowskich (bez konieczności opierania się o przepisy w zakresie zamówień publicznych);

20. Promocja Karpat, jako rozległej enklawy dzikiej, nieskażonej przyrody, położonej w centrum Europy ze specyficznymi walorami kulturowymi, wytworzonymi w wyniku koegzystencji wielu narodów;

21. Organizowania zjazdów Ziem Karpackich (np. co dwa lata w innym kraju);

22. Opracowanie kalendarza imprez karpackich;

23. Opracowanie materiałów promocyjnych i edukacyjnych dla środowisk, które rozpowszechniają wiedzę (media, nauczyciele itp.);

24. Podejmowanie wspólnych inicjatyw w zakresie kultywowania i promocji tradycji i kultury karpackiej, wypracowanie „marki” tego „produktu”;

25. Organizacja wydarzeń (konferencji, wykładów, sympozjów itp.) promujących region i jego specyfikę w różnych środowiskach (firmy turystyczne, duże instytucje, kręgi biznesowe, artystyczne, firmy zajmujące się organizacją szkoleń itp.)

26. Stworzenie karpackiej bazy danych (o istniejących zabytkach, imprezach kulturalnych i ciekawostkach regionalnych), forum dla ekspertów oraz encyklopedii działań i doświadczeń;

27. Promowanie dobrych praktyk w sferze opieki nad zabytkami;

28. Rozwój turystyki kulturowej poprzez np. tematyczne szlaki kulturowe;

Karpackie Dziedzictwo obejmuje:

1. Wszystkie materialne i niematerialne przejawy działalności człowieka, wpisujące się w unikalną tradycję danej społeczności lokalnej lub regionalnej, o uzasadnionym znaczeniu naukowo – historycznym, artystyczno – estetycznym lub społeczno – gospodarczym.

2. Wszelkie zabytki w rozumieniu polskiej ustawy o zabytkach i opiece nad zabytkami, występujące pojedynczo lub w zespołach, jako elementy rodzimej czy też importowanej kultury materialnej, a więc dzieła architektury, rzeźby i malarstwa, rzemiosła artystycznego, przedmioty i budowle o charakterze archeologicznym, przejawy działalności człowieka prehistorycznego i nowożytnego, jak przedmioty użytkowe i ozdobne, stroje itp., a także zgrupowania w/w elementów, np. zespoły budynków i budowli, traktowane oddzielnie lub łącznie, które ze względu na swoją formę, typowe, jednolite kształty i/lub zintegrowanie z otaczającym krajobrazem mają wyjątkową, powszechnie uznaną wartość z punktu widzenia różnych dziedzin nauki, estetyki lub lokalnych względnie regionalnych tradycji.

3. Miejsca o charakterze zabytkowym, a to: dzieła wyłącznie człowieka, lub efekt współdziałania sił przyrody z siłami człowieka, współtworzące zabytkowe struktury przestrzenne, w tym także muzea na wolnym powietrzu i parki krajobrazowe, jak również stanowiska archeologiczne, mające wyjątkową, powszechnie uznaną wartość z punktu widzenia historycznego, estetycznego, etnologicznego lub antropologicznego.

4. Wszelkie przejawy kultury duchowej, tradycyjnej i współczesnej jak np., obrzędowości, muzyki i tańca, piśmiennictwa, toponomastyki, praktycznych i mistycznych zachowań gospodarczych, w tym przepisów kulinarnych, medycznych, magicznych i technologicznych, związanych ze sposobami działalności służącej utrzymaniu się przy życiu, w zakresie rolnictwa, wytwórczości rzemieślniczej i przemysłu ludowego, a także wojskowości i usług turystycznych, mające wyjątkową, powszechnie uznaną wartość z punktu widzenia historycznego, estetycznego, etnologicznego lub antropologicznego.

Kategorie obiektów karpackiej kultury materialnej i niematerialnej

Architektura:

Obiekty zabytkowe

Sanktuaria i miejsca kultu religijnego

Cerkwie

Kościoły

Synagogi

Koszary

Grodziska

Ruiny

Pałace

Zamki

Dwory

Kapliczki

Krzyże przydrożne

Zabudowa uzdrowiskowa

Budownictwo obronne

Obiekty gospodarki ludowej

Narzędzia rolnicze

Sprzęty gospodarstwa wiejskiego

Urządzenia przemysłu naftowego

Kuźnie

Młyny

Stodoły

Brogi

Piwniczki kamienne

Tartaki

Kieraty

Zagrody gospodarskie

Szałasy pasterskie

Koliby

Młyny wodne

Wiatraki

Pasieki pszczele

Domy drewniane

Sztuka

Ikony

Rzeźbiarstwo

Malarstwo

Intarsja

Inkrustacja

Metaloplastyka

Plastyka obrzędowa

Teatr (np. dziady)

Onomastyka i symbolika znaków (np. znaki własnościowe zwierząt – gmerki)

Obrazki na szkle

Muzyka

Instrumenty (dudy, gajdy, trombity, piszczały, okaryny, cymbały, heligonka, gęśle, flety pasterskie)

Tańce (obyrtka, siustany, hajduk, bon, koło, koń, Czardasz)

Muzyka ludowa

Pieśni patriotyczne

Pieśni

Źródła pisane dot. Karpat

Rękopisy

Inkunabuły

Druki

Tradycyjne sposoby gospodarowania

Pasterstwo

Szachownica (rozłóg) pól

Folowanie sukna z owczej wełny

Wyrób gontów łupanych

Kowalstwo

Ciesielka

Garncarstwo

Przedmioty codziennego użytku

Czerpaki na żętycę

Odzież (gunia)

Sprzęty (truła)

Grabie

Beczki

Zwyczaje i Obrzędy

Wertep – kolęda

Jordan – święcenie wody

Św. Jura – początek wypasu

Kupały – noc świętojańska

Św. Michała – zakończenie wypasu

Zwyczaje kolędnicze „Dziady” i „Mikołaje”

Zwyczaje rodzinne (śluby, pogrzeby, chrzciny)

Zbójnictwo

Wiedza ludowa

Medycyna ludowa

Ziołolecznictwo

Miary (np. sposób liczenia owiec)

Życie religijne

Kulty (np. św. Jan Nepomucena)

Magia

Uprawianie ekstazy

Wróżbiarstwo

Wierzenia

Dziedzictwo historyczne

Osadnictwo

Historyczne nazwy topograficzne

Historyczne drogi

Prawo zwyczajowe

Cmentarze z I Wojny Światowej

Lokacja miast na prawie niemieckim

Klasztory i ośrodki szkoleniowe

Szlaki handlowe

Charakterystyczne zawody wędrowne (dziegciarze łemkowscy, druciarze słowaccy)

Rody drobnoszlacheckie

Dziedzictwo naturalne

Parki narodowe

Rezerwaty przyrody

Parki podworskie

Pomniki przyrody

Drzewa pomnikowe

Ostańce

Skałki

Wychodnie skalne

Wodospady

Przełomy rzek

Ostoje ptaków i zwierząt

Miejsca występowania roślin chronionych poza obszarami chronionymi

Tradycyjne rasy zwierząt

Tradycyjne gatunki roślin uprawnych (stare odmiany drzew owocowych)

Połoniny

Lasy bukowe

Sady Owocowe

Ogródki przydomowe

Kultura ludowa

Stroje regionalne

Ozdoby świąteczne (Wielkanoc, Zielone Święta, Boże Narodzenie)

Kuchnia tradycyjna (śliwowica łącka, sery owcze)

Zdobnictwo

Rzemiosło artystyczne (koronka klockowa z Bobowej)

Folklor (kapele ludowe)

Pieśni

Podania

Legendy

Muzea

Skanseny

Izby pamięci

Izby regionalne

Galerie regionalne

Ekomuzea

Archeologia

Archiwalia

Kultura duchowa

Przesądy

Strachy

Czary i czarownice

Nazewnictwo

Gwara

Magura

Połonina

Klaga

Bryndza

Bundz

Rewasz

Kryteria wyboru obiektów

1. Autentyzm

2. Powstanie zjawiska

3. Styl architektoniczny obiektu

4. Związek z regionalna historią

5. Znaczenie dla zachowania wiedzy o kulturze ludów zamieszkujących Karpaty

6. Możliwość wyginięcia

7. Znaczenie dla tożsamości

8. Wartości artystyczne

9. Wartości smakowe

10. Wartości kulturowe i historyczne

11. Kryteria UNESCO

Opinie:

Dodaj opinie

+ dodaj

Pytania:

Zadaj pytanie:

+ dodaj

pobierz artykuł

<< poprzedni artykuł