Formy Ochrony Przyrody w regionie Karpackim

Piotr Kutiak

Krainę polskich Karpat będącą dumą polskiej przyrody, do XVI wieku porastała pierwotna puszcza karpacka. W kolejnych wiekach wraz z rozwojem pasterstwa, a potem rolnictwa wskutek wypalania i karczowania terenów leśnych następowały zmiany w składzie gatunkowym lasów. Do dziś zachowały się nieliczne połacie lasów o naturalnym i półnaturalnym charakterze. W XX wieku na omawianym terenie rozwinął się system obszarów chronionych, umiejscowionych wzdłuż łuku Karpat, będących siedliskiem rzadkich i chronionych gatunków górskiej i podgórskiej fauny i flory oraz wyjątkowych w skali kraju i Europy walorów krajobrazowych.

Wędrując z zachodu na wschód południową granicą kraju podziwiać możemy 6 parków narodowych, 12 parków krajobrazowych, a także 26 specjalnych obszarów siedlisk oraz 7 specjalnych obszarów ochrony ptaków, gdyż omawiany obszar należy także do alpejskiego regionu biogeograficznego sieci Natura 2000.

Omawiając formy ochrony przyrody w Karpatach nie w sposób pominąć nazewnictwa regionów obejmujących tę krainę, gdyż wszystkie formy ochrony przyrody ściśle są z nimi związane.

Beskid Śląski jest najdalej na zachód położonym pasmem beskidzkim na terenie Polski. Należy do najbardziej zagospodarowanych pasm górskich w kraju. Na jego obszarze wyznaczono Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego o powierzchni 38 620 ha, który ma za zadanie chronić urozmaicony krajobraz gór średniej wysokości, dochodzących do 1220 m n.p.m. Atrakcyjne krajobrazowo formy Beskidu Śląskiego, zbudowanego ze skał fliszowych, obfitują w liczne skałki piaskowcowe, jaskinie, wodospady oraz osuwiska. Park tworzą dwa masywy rozdzielone doliną Wisły, która ma tu swoje źródła. W szacie roślinnej dominują sztucznie wprowadzone świerczyny. Naturalnych lasów przetrwało niewiele, ostatni fragment ok. 200-letniej, puszczy karpackiej zachował się na stokach Baraniej Góry. Na obszarze Beskidu Śląskiego znajdują się dwa obszary chronione w ramach sieci Natura 2000.

Beskid Mały to pasmo ciągnące się przez 35 km od doliny rzeki Białej na zachodzie, po dolinę rzeki Skawy na wschodzie. Objęte jest ono ochroną w postaci Parku Krajobrazowego Beskidu Małego, obejmującego 25 770 ha. Urozmaicony krajobraz zwartego, lesistego masywu górskiego, charakteryzuje się stromymi stokami i wyrównanymi grzbietami, których wysokość nie przekracza 950 m n.p.m. W grzbietowych partiach gór, zbudowanych z fliszu karpackiego występują skałki piaskowcowe o oryginalnych kształtach, na stokach zaś - jaskinie pseudokrasowe. Szata roślinna w wyższych partiach charakteryzuje się piętrem regla dolnego w postaci lasów buczyny karpackiej i borów mieszanych. Masyw ten przecina wąska dolina rzeki Soły. Obszar ten chroniony jest także w ramach sieci Natura 2000 wraz z rezerwatami przyrody: Madohorą, Szeroką w Beskidzie Małym i  Zasolnicą.

Beskid Żywiecki jest pasmem sięgającym od doliny rzeki Soły, aż po górny bieg Raby. Zachodnia część pasma ma układ gniazdowy, wschodnia zaś pasmowy. W obrębie tej krainy występują dwie formy ochrony przyrody: Żywiecki Park Krajobrazowy oraz Babiogórski Park Narodowy.

Ochrona Pasma Babiogórskiego sięga lat dwudziestych XX wieku. W wyniku intensywnych działań w 1933r. utworzono rezerwat na Babiej Górze, który stał się pierwowzorem dla Babiogórskiego Parku Narodowego. Park Narodowy utworzono w 1954 roku, obecnie jego powierzchnia wynosi 3 991 ha. Szczególne walory przyrodnicze Babiej Góry doceniono w 1977 roku, wpisując ją na listę Światowych Rezerwatów Biosfery UNESCO.W rejonie Babiej Góry żyje około 4000 gatunków zwierząt. Najliczniej reprezentowana jest grupa bezkręgowców, spośród której najlepiej poznane są chrząszcze. Najciekawszym przedstawicielem tego rzędu jest biegacz Fabrycjusza, zamieszkujący jedynie pasmo alpejskie. Z kręgowców najliczniej reprezentowana jest gromada ptaków. Występują tu: jastrząb, myszołów, puchacz, płochacz halny oraz krogulec. W górach liczne występują dziki i jelenie, notowane są również rysie, wilki i niedźwiedzie brunatne.

Żywiecki Park Krajobrazowy o łącznej powierzchni 35 870 ha stanowi część bardzo atrakcyjnego widokowo, zachodniego pasma Beskidu Żywieckiego. Stąd otwierają się wspaniałe panoramy grzbietowe na Tatry i Orawę Słowacką. Najwyższym wzniesieniem na terenie parku jest Pilsko, osiągające 1557 m n.p.m. Na obszarze parku występują 4 piętra roślinne: regiel dolny porośnięty głównie buczyną karpacką i borem jodłowo-świerkowym, regiel górny z borem świerkowym, na Pilsku występuje piętro kosodrzewiny.

W krajobrazie Gorców dominują łagodne, kopulaste szczyty. Doliny rzeczne wcinają się ostro w masyw, tworząc kształt rozrogu z głównym punktem zwornikowym - szczytem Turbacza. Charakterystycznym elementem rzeźby terenu są wychodnie skał piaskowcowych, występujących na północnych stokach.

Gorczański Park Narodowy utworzony został w 1981 roku na obszarze 5 908 ha. Początki ochrony przyrody na tym terenie sięgają 1927 roku, kiedy to utworzony został w dobrach hr. Ludwika Wodzickiego z Poręby Wielkiej leśny rezerwat przyrody Turbacz, im. Władysława Orkana. Obecna powierzchnia parku wynosi 7 019 ha.

W całych Gorcach piętro regla dolnego sięga od 650 do 1100 m n.p.m., regiel górny od 1100 do 1310 m n.p.m.. Dominującym typem siedliskowym lasu jest las górski, występujący w reglu dolnym, bór wysokogórski zajmuje ok. 5% powierzchni drzewostanów parku. Charakterystyczne dla Gorców są rośliny górskie, z których najcenniejsze są gatunki alpejskie, naturalnie występujące powyżej górnej granicy lasu i subalpejskie spotykane na gorczańskich polanach. Około 95% powierzchni parku stanowią lasy, w dużym stopniu to stare, ponad 100-letnie drzewostany.

Świat zwierzęcy parku jest typowy dla Beskidów. Spotyka się w parku takie ptaki drapieżne jak: trzmielojad, kobuz, puchacz i puszczyk uralski. Występują i gniazdują tutaj: bocian czarny, orzechówka, kruk, pluszcz oraz kuraki leśne: jarząbek, cietrzew i głuszec. W parku żyje także około 30 gatunków ssaków, z których najcenniejsze są duże drapieżniki:  wilk, ryś, niedźwiedź. Do osobliwości zaliczyć należy przedstawicieli rodziny pilchowatych: popielice, orzesznice i koszatkę. Na terenie parku występują liczne płazy: traszki (4 gatunki), kumak górski oraz salamandra plamista - symbol parku. Przedstawicielami gadów są: jaszczurka zwinka i żyworodna, padalec, żmija zygzakowata i zaskroniec. Najliczniejsze, ale i najmniej poznane są bezkręgowce. Omawiany obszar objęty jest także ochroną w ramach sieci Natura 2000.

Tatry stanowią najwyższą część pasma górskiego Karpat, około 25% powierzchni Tatr leży w granicach Polski, a 75% na terytorium Słowacji. Długość Tatr mierzona od Przełęczy Huciańskiej  do Przełęczy Ździarskiej wynosi w linii prostej 53 km, a ściśle wzdłuż grani 80 km. Najwyższym szczytem tych gór są Rysy 2499 m n.p.m. Góry te objęte są ochroną w ramach Tatrzańskiego Parku Narodowego, utworzonego w 1954 roku na obszarze 20 973 ha. W roku 1993 Tatrzański Park Narodowy po stronie polskiej i słowackiej uznano za rezerwat biosfery, międzynarodowy obszar o światowym znaczeniu. Park obejmuje najmłodsze, najwyższe i jedyne w Polsce góry typu alpejskiego, które charakteryzują się urozmaiconą rzeźbą terenu podzieloną na dwie części: Tatry Wysokie i Zachodnie. Tatry Wysokie zbudowane są ze skał krystalicznych. Krajobraz ich cechują charakterystyczne formy polodowcowe, ostre szczyty i granie oraz liczne kotły zajęte w większości przez jeziora, z których największe to: Morskie Oko liczące sobie 34,5 ha powierzchni oraz 50,8 m głębokości a także Wielki Staw Polski 34,1 ha powierzchni oraz 79,8m głębokości.

Roślinność Tatr charakteryzuje się typowym układem piętrowym. W reglu dolnym (do 1250 m n.p.m.) dominują lasy jodłowo-bukowe, w reglu górnym (do 1550 m n.p.m.) rosną bory świerkowe, które przechodzą w strefę kosodrzewiny i traworośli (do 1800 m n.p.m.), powyżej której znajduje się piętro alpejskie i turni. Szacunkowa liczba gatunków roślin naczyniowych w parku to ponad 1000 gatunków, wśród których 85 podlega ochronie gatunkowej. Wiele roślin rosnących w parku to endemity tatrzańskie i karpackie. Najbardziej cennymi z nich są, m.in.: sosna limba, skalnica tatrzańska, ostrzka tatrzańska, dębik ośmiopłatkowy, skalnica gronkowa, goryczki i krokusy oraz szarotka alpejska, która jest jednym z symboli Tatr.

Bogata fauna parku charakteryzuje się wieloma endemitami oraz gatunkami rzadkimi, objętymi ochrona gatunkową. Osobliwościami parku są chronione już od połowy XIX wieku, kozica i świstak. Spotykany jest tu także niedźwiedź brunatny. W ramach Europejskiej Sieci Natura 2000 te jedyne w Polsce góry typu alpejskiego stanowią specjalny obszar ochrony siedlisk i obszar specjalnej ochrony ptaków. Zamieszkuje je kilkanaście gatunków, w tym: orzeł przedni, sokół wędrowy, pomurnik i płochacz halny. W wyższych partiach lasów gnieżdżą się głuszec, cietrzew i jarząbek. W lasach liczne są także jelenie, sarny i drobne gryzonie.

Pieniny, to pasmo karpackie leżące w południowej Polsce i północnej Słowacji, stanowiące najwyższą część długiego, porozdzielanego pasa skałek wapiennych, rozciągającego się na długości 30 km na wschód od przełomu rzeki Białki. Dla ochrony pienińskiej fauny i flory 23 maja 1932 r utworzono Pieniński Park Narodowy, który wraz z Słowackim Rezerwatem Przyrody stanowił pierwszy w Europie międzynarodowy park przyrody. Odtworzony 1 stycznia 1955 r. Pieniński Park Narodowy o powierzchni 2 246 ha, obejmuje 777 ha powierzchni będącej pod ochroną ścisłą.

Góry te cechuje zróżnicowana szata roślinna. Na niespełna 100 km2 obszaru polskiej części Pienin stwierdzono do tej pory około 1015 gatunków roślin naczyniowych (blisko 50% gatunków flory polskiej), 400 gatunków glonów, 330 gat. mchów i wątrobowców oraz 400 gatunków porostów. Występują tu endemity: mniszek pieniński i pszonak pieniński oraz relikty geograficzne, tj. chryzantema Zawadzkiego, jałowiec sawina oraz dębik ośmiopłatkowy. Pieniny stanowią także w ramach Europejskiej Sieci Natura 2000 obszar ochrony siedlisk i ostoi ptasich.

Beskid Sądecki należy do najwyższych pasm Beskidów, na wschodzie sąsiaduje z Beskidem Niskim, na zachodzie z Gorcami. Beskid Sądecki składa się z dwóch głównych pasm: Jaworzyny Konieczniańskiej i Radziejowej. Pasma te przedziela rzeka Poprad. Omawiane tereny wraz rejonem Kraczonika wchodzą w skład Popradzkiego Parku Krajobrazowego. Występują tu interesujące profile skał starszego trzeciorzędu oraz źródła mineralne, wykorzystywane na potrzeby licznie odwiedzanych przez turystów i kuracjuszy uzdrowisk. Najcenniejsze fragmenty Parku wraz z czternastoma rezerwatami przyrody objęte są ochroną siedliskową w ramach sieci Natura 2000.

Beskid Niski to obszar rozciągający się na przestrzeni 100 km, pomiędzy Beskidem Sądeckim a Bieszczadami. Góry te na obszarze Polski nie przekraczają (997 m n.p.m.), natomiast Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) stanowi najniższe obniżenie w Karpatach.

Ozdobą tej krainy jest najmłodszy w Polsce Magurski Park Narodowy utworzony w 1995 roku na obszarze 19962 ha. Główną częścią parku jest grzbiet Magury Wątkowskiej z kulminacją na Wątkowej. Dłuższe pasma występują na południu parku, gdzie wyraziste akcenty stanowią wzgórza Nad Tysowym, Wielka Góra i Baranie. Pod względem budowy geologicznej dominują skały fliszowe płaszczowiny magurskiej z osobliwościami skupionymi w rezerwacie "Kornuty”.

Szata roślinna parku to obszar przejściowy, miedzy Karpatami Wschodnimi i Zachodnimi. Występują jedynie 3 piętra: dolin, podgórza oraz regla dolnego. W piętrze pogórza (do 530 m n.p.m.) zachowały się fragmenty gradu, olszynki karpackiej i olszynki bagiennej. W reglu dolnym (od 530 m n.p.m.) przeważa siedlisko żyznej buczyny karpackiej.

W parku występuje 45 gatunków górskich oraz 42 gatunki chronionych roślin naczyniowych. Do cennych osobliwości należą m.in.: kozłek trójlistkowy, tojady: dziubaty i mołdawski, pokrzyk wilcza jagoda, podrzeń żebrowiec, dziewiećsił bezłodygowy, goździk kosmaty oraz wawrzynek wilczełyko.

Na terenie Magurskiego Parku Narodowego występuje 137 gatunków ptaków, w tym 108 lęgowych, wśród nich wiele gatunków rzadkich i zagrożonych, jak np.: orzeł przedni, puchacz, trzmielojad oraz orlik krzykliwy będący symbolem parku. Stosunkowo liczna jest populacja bociana czarnego, puszczyka uralskiego i dzięcioła białogrzbietego.

Bezludne tereny i lasy zamieszkuje 35 gatunków ssaków, w tym duże drapieżniki: niedźwiedź brunatny, rys, żbik, wilk i wydra. W faunie wodnej na uwagę zasługują: pstrąg potokowy i głowacz białopletwy. Gatunki płazów i gadów licznie reprezentowane są przez takie gatunki jak: salamandra plamista, traszki: kumak górski, żmija zygzakowata, gniewosz plamisty i zaskroniec zwyczajny. Z chronionych bezkręgowców dominują przedstawiciele owadów, wśród których wyróżnia się motyle: niepylak mnemozyna, paź żeglarz, paź królowej oraz chrząszcze: nadobnica alpejska i kozioróg bukowiec. Teren Magurskiego Parku Narodowego stanowi projektowany specjalny obszar ochrony siedlisk „Ostoja Magurska” oraz obszar specjalnej ochrony ptaków „Beskid Niski” ramach Europejskiej Sieci Natura 2000.

Jaśliski Park Krajobrazowy, stanowiący otulinę Magurskiego Parku Narodowego o łącznej powierzchni 20911 ha, charakteryzuje się krajobrazem niskich gór o grzbietach pokrytych lasami, zdominowanymi przez buczynę karpacką będącą pozostałością po dawnej puszczy karpackiej. Park ten został utworzony w 1992 r. dla ochrony górnego dorzecza Jasiołki i źródlisk Wisłoka we wschodnim przygranicznym pasie Beskidu Niskiego. Doliny rzek są użytkowane rolniczo, nie brakuje tu malowniczych przełomów. Stwierdzono tu ok. 900 gat. roślin naczyniowych, w tym ok. 90 gat. górskich.

Bieszczady położone są między Przełęczą Łupkowską i doliną Osławy na zachodzie a Przełęczą Użocką i źródłami Sanu przy granicy z Ukrainą. Odległość ta w linii prostej wynosi około 65 km, a szerokość do 25 km. Omawiany obszar to 1560 km2 w dużej części objęty ochroną w ramach Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz dwóch parków krajobrazowych: Parku Krajobrazowego Doliny Sanu oraz Ciśniańsko - Wetlińskiego Parku Krajobrazowego stanowiących jego otulinę. Od 1992 roku Bieszczadzki Park Narodowy z otuliną po stronie polskiej wraz z ukraińskim parkiem narodowym i krajobrazowym oraz słowackim parkiem narodowym tworzą Międzynarodowy Rezerwat Biosfery "Karpaty Wschodnie".

Bieszczadzki Park Narodowy jest trzecim co do wielkości w Polsce. Powstał w 1973 roku i obejmuje 29 200 ha. Park ten jest jednym z nielicznych we Europie obszarów górskich, o dobrze zachowanej rodzimej florze i faunie, zasiedlają go gatunki, które uznawane są za zagrożone lub rzadkie w innych częściach Europy.

Pionowy układ stref roślinnych w Bieszczadach to: piętro pogórza (do 500 m n.p.m.), piętro regla dolnego (500-1150 m n.p.m.) oraz piętro wysokogórskie - połoniny (do 1346 m n.p.m.). Brak tu zarówno piętra regla górnego, jak i kosodrzewiny, którą zastępuje tutaj olsza zielona. Prawie 90% powierzchni pokrywają lasy, resztę stanowią połoniny i nieleśne zbiorowiska łąkowe w krainie dolin. Flora naczyniowa obejmuje około 760 gatunków, z których 29 to gatunki wschodniokarpackie. Wśród gatunków endemicznych dla Karpat Wschodnich występują w Bieszczadzkim Parku Narodowym pszeniec biały, lepnica karpacka, przywrotnik turkulski. Oprócz gatunków wschodniokarpackich do najcenniejszych roślin spotykanych w Parku należą rośliny wysokogórskie (około 70 gatunków). Są to m.in.: zawilec narcyzowy, widłak alpejski, prosiennicznik jednogłówkowy. Równie ciekawa i bogata jest grupa tradycyjnie zaliczana do roślin niższych; występuje tu około 300 gatunków porostów, ponad 200 gatunków mchów oraz liczne gatunki grzybów. Do najciekawszych należy grzyb boczniak wetlinski, który występuje jedynie na terenie Bieszczadów.

Rodzime populacje dużych ssaków drapieżnych: niedźwiedzia, wilka i rysia są szczególnie cennym elementem tutejszej przyrody. W Bieszczadach reintrodukowano z sukcesem w latach sześćdziesiątych żubra, w latach dziewięćdziesiątych bobry. Licznie występują również populacje sarny, jelenia oraz dzika. W Parku prowadzi się również hodowle zachowawczą starej, ginącej rasy konia huculskiego. Park jest miejscem występowania ptaków drapieżnych takich jak: orzeł przedni, orlik krzykliwy, sokół wędrowny, gadożer, orzełek włochaty, trzmielojad oraz dużych sów: puchacza i puszczyka uralskiego. Na połoninach gnieżdżą się także gatunki alpejskie: siwernik, płochacz halny i nagórnik. Występują tutaj wszystkie węże, w tym wąż eskulapa, obecny tylko w kilku miejscach w Polsce; jego największa populacja zamieszkuje rezerwat „Krywe” w dolinie Sanu.

Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy obejmuje zachodnią część pasma górskiego Bieszczadów, stanowiąc naturalną strefę ochronną Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Znaczna naturalność i wartość przyrodnicza drzewostanów leśnych, głównie buczyny karpackiej oraz duże zróżnicowanie hipsometryczne i morfologiczne obszaru o łącznej powierzchni 51 146 ha, stanowi podmiot jego ochrony. Występują tu malownicze przełomy, oraz osuwiska, urzeka bogactwo flory i fauny, nie brak tutaj zabytków w postaci drewnianych  cerkwi.

Park Krajobrazowy Doliny Sanu to wybitnie urozmaicony i jeden z najpiękniejszych krajobrazów Polski. Na terenie parku znajduje się górny odcinek rzeki San oraz duże, zalesione grzbiety Otrytu, Magury Stuposiańskiej i innych. Większość parku leży w piętrze regla dolnego, cechującego się w znacznej części 100-letnim drzewostanem. Dominującym siedliskiem jest buczyna karpacka. Trudnodostępne części parku obfitują w o rzadkie i chronione gatunki flory i fauny. Obszar chronionch siedlisk w ramach sieci Natura 2000 o powierzchni 111 519 ha obejmuje w całości Bieszczadzki Park Narodowy, Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy oraz Park Krajobrazowy Doliny Sanu.

Pogórza Karpackie stanowią obok pasm górskich cenne pod względem przyrodniczym i krajobrazowym obszary chronione. Podążając od strony zachodniej, począwszy od doliny Dunajca i Białej,  przez dolinę Wisłoki i Wisłoka, na  Dolinie Sanu i Wiaru na wschodzie zakończywszy, podziwiać możemy Pogórza: Rożnowckie, Strzyżowskie, Dynowskie i Przemyskie. Ich najcenniejsze fragmenty objęte są ochroną w postaci parków krajobrazowych, rezerwatów oraz obszarów Natura 2000.

Ciężkowicko - Rożnowski Park Krajobrazowy to obszar o powierzchni 17 633 ha o urozmaiconym i malowniczym krajobrazie pogórza karpackiego. Występują tutaj tereny rolnicze w dolinach, grzbiety porośnięte lasami mieszanymi, w dużym stopniu naturalnymi oraz  skałki i grupy skałek piaskowcowych o znacznych rozmiarach i oryginalnych kształtach. Skupione są one w rezerwacie „Skamieniałe Miasto” przy skraju zabytkowego miasteczka Ciężkowice.

Park Krajobrazowy Pasma Brzanki utworzony został w 1995 roku. Jest o obszar o łącznej powierzchni 15 278 ha. Chroni się tutaj urozmaicony i malowniczy krajobraz pasma pogórskiego o stromych stokach, pociętych dolinami z pojedynczymi skałkami piaskowcowymi. Wśród zbiorowisk leśnych pokrywających pasmo, w znacznej części zbliżonych do naturalnych, dominują buczyny.

Czarnorzecko - Strzyżowski Park Krajobrazowy o łącznej powierzchni 25 784 ha został założony w 1993 roku. Chroni krajobraz pogórza z grzbietami pokrytymi naturalnymi lasami z dominacją jodły i buka. Urozmaicona rzeźba terenu z pięknym przełomem Wisłoka, zwanym Bramą Frysztacką oraz grupy skałek piaskowcowych, skupionych w rezerwacie Prządki. Na terenie Parku występują liczne obiekty zabytkowe, m.in. ruiny zamku odrzykońskiego, a także zabytki kultury materialnej oraz historyczne ślady wydobycia ropy naftowej i surowców skalnych.

Park Krajobrazowy Gór Słonnych o łącznej powierzchni 51 392 ha to niezwykle malowniczy krajobraz zachodniej części Beskidów Wschodnich, której charakterystyczny rusztowy przebieg grzbietów Słonnego i Chwaniowa nie przekracza 700 m n.p.m. Grzbiety i stoki tych gór porośnięte są lasem: bukowym, bukowo-jodłowymi oraz grądem. Występuje tu piętro pogórza i regla dolnego. Obszar Parku planowany jest objęciem w ramach sieci Natura 2000 ostoją ptasią i siedliskową.

Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego to obszar 61 862 ha krajobrazu o dużej malowniczości i naturalności, obejmującego fragment lesistych pogórzy Karpat Wschodnich zbudowanych ze zróżnicowanych utworów fliszowych płaszczowiny skolskiej. Teren parku cechuje bardzo duża różnorodność flory i fauny, wynikająca z wpływów nizinnych w tym pontyjskich i górskich. Osobliwością są zbiorowiska kserotermiczne w typie kwietnego stepu. Niewątpliwą atrakcją parku są liczne przełomy Sanu, zabytki kultury skupione w Krasiczynie i Kalwarii Pacławskiej. Liczne są tu także cerkwie i kościoły. Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego w ramach sieci Natura 2000 stanowi obszar ochrony rzadkich i chronionych gatunków ptaków.

Karpaty, objęte ochroną w postaci parków narodowych i krajobrazowych a także rezerwatów, powinny być dla nas i dla przyszłych pokoleń priorytetem w zakresie utrzymania naszego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Kultura i przyroda Karpat są bowiem nieodłącznym elementem naszej tożsamości narodowej. Warto więc wspierać ochronę przyrody ojczystej oraz wiedzieć o niej jak najwięcej.