FAUNA I FLORA POLSKICH KARPAT

Łukasz Soja

Laureat konkursu „Esej z Karpatami w tle”

Wyróżnienie w kategorii Karpacka Bioróżnorodność

Karpaty To bardzo ważny region w Europie. Jest tak z wielu powodów. Po pierwsze występują tu gatunki, które na całym kontynencie jak i w poszczególnych krajach są zagrożone wyginięciem i z tego powodu objęte ochroną. Po drugie Karpaty stanowią dużą barierę utrudniającą przepływ mas powietrza, co powoduje znaczące różnice w klimacie po przeciwnych stronach łańcucha górskiego. Z kolei klimat wpływa na faunę i florę. Oczywiście są też inne powody, dla których te góry mają duże znaczenie. Są to kwestie infrastruktury poszczególnych krajów, a także kwestia turystyki. Nie są to jednak zagadnienia będące tematem tej pracy i nie będą tu poruszane jako odrębne wątki.

Karpaty jako bariera

Karpaty pełnią niezwykle ważną rolę biogeograficzną, związaną jest ze zmianami klimatu. Już w czwartorzędzie ich znaczenie dało się poznać w Europie. Wszelkie formacje roślinne i zwierzęce były wypierane przez zlodowacenia północnoeuropejskie na południe, gdzie większość gatunków mogła znaleźć schronienie w częściach gór nieobjętych zmianami.

Dzięki temu mogły zachować się na przykład niektóre relikty w Pieninach pochodzące jeszcze z trzeciorzędu. Po ociepleniu się klimatu, sytuacja odwróciła się: gatunki subarktyczne i arktyczne ustępowały w wysokie piętra górskie, gdzie przetrwały jako tak zwane relikty glacjalne. O ile góry te stanowiły i nadal stanowią przeszkodę dla rozprzestrzeniania się jednych organizmów, to dla innych są mostem dla wędrówek (przykładami takich organizmów mogą być buk i jodła, które do Karpat Wschodnich przywędrowały z południa, od strony Półwyspu Bałkańskiego już w holocenie; na Bałkanach przetrwały one ostatni okres lodowcowy).

Świat Roślin – charakterystyka pięter roślinności

Obszary górskie charakteryzują się tym, że występuje na nich zmienność klimatu wraz ze wzrostem wysokości, a w efekcie - zmienność typów roślinności w coraz wyższych partiach gór. Taki pionowy układ jednostek fitogeograficznych nazywany jest powszechnie piętrami roślinności. Piętra te posiadają swoją charakterystyczną roślinność i wyróżniające je gatunki górskie. W różnych masywach g6rskich zasięg poszczególnych pięter jest inny i zależy od wielu czynników (ogólnego typu klimatu, wystawienia zboczy na działalność promieniowania słonecznego, występowania w pobliży innych masywów górskich).

Piętra roślinności posiadają w Karpatach swoje własne nazwy lokalne, nieco różne od stosowanych powszechnie, dlatego będę podawać również nazwę przyjętą ogólnie dla danego piętra.

Piętro pogórza

Piętro pogórza jest najniższym piętrem roślinności w górach. Zasadniczo nie różni się swoją szatą roślinną od sąsiadującego z nim niżu. Panują tu najczęściej lasy mieszane lub grądowe. Stosunkowo niewielki jest udział gatunków górskich. W większości wypadków roślinność piętra pogórza jest wysoce przekształcona przez człowieka, co wiąże się bezpośredni ze stosunkowo łatwą dostępnością terenu. Często zdarza się, że naturalne formacje leśne zostają zastąpione przez sztuczne uprawy szpilkowe. Piętro to sięga pionowo od 300 do 500 a czasem nawet do 700 m n.p.m.

Regiel dolny

Piętro regla dolnego (ogólnie nazywane piętrem leśnym dolnym) sięga od 500 do 1000 lub 1200 m nad poziom morza. Na tych wysokościach dominującą formacją roślinną jest las mieszany złożony głownie z buków (jest to tak zwana buczyna karpacka). Ponadto możliwe do spotkania są tu także lasy jodłowo-świerkowe (najczęściej z domieszką drzew liściastych). Wzdłuż potoków często można znaleźć zarośla olchowe (czyli olszynę karpacką). W przeciwieństwie do piętra pogórza na reglu dolnym nie występują tak duże modyfikacje w szacie roślinnej wprowadzone sztucznie przez człowieka. Tereny odlesione to zazwyczaj nisko położone pastwiska i łąki przeznaczone do koszenia.

Regiel górny

Kolejnym piętrem roślinności w Karpatach jest regiel górny nazywany także piętrem leśnym górnym. W pionie rozciąga się ono od 1000 do 1500 m ponad poziom morza. Na tych wysokościach nie jest już możliwe napotkanie lasów liściastych. Nic więc dziwnego, że głównie napotkać można tu bory świerkowe. Podobnie jak w przypadku regla dolnego, w bardzo małym stopniu występują tu zmiany w naturalnej szacie roślinnej. Wycięte przez ludzi polany są wykorzystywane jako pastwiska. Górna granica tego piętra jest równocześnie górną granicą lasu.

Piętro kosodrzewiny

Na wysokościach od 1500 do 1800 m nad poziomem morza rozciąga się piętro kosodrzewiny nazywane potocznie kosówką (nazwa ogólna to piętro subalpejskie). Występuje tu zbiorowisko krzewiastej, skarłowaciałej sosny – kosodrzewiny. W Polsce występuje pewna osobliwość: o ile w Beskidach i Tatrach mamy do czynienia z normalnym rozkładem pięter to w Bieszczadach brak jest piętra regla górnego, a górną granicę stanowi buczyna. Piętro subalpejskie rozciąga się tam tuż powyżej regla dolnego. Ponadto w Bieszczadach nie jest ono tworzone przez kosodrzewinę a przez zbiorowiska murawowe, wysokogórskie łąki oraz zarośla olszy zielonej.

Piętro halne

Następnym piętrem roślinności w Karpatach jest piętro halne (ogólnie nazywane alpejskim). Rozciąga się ono od 1800 do 2300 m powyżej poziomu morza, choć czasem jego dolna granica przesuwa się nawet na 1300 m. Występują tu zbiorowiska łąk wysokogórskich składające się z traw, sitowia i turzyc. Można napotkać domieszkę ziół i niskich krzewinek. W zależności od tego, jakie jest podłoże skalne rozwijają się tu różne typy roślinności. Przykładowo w Tatrach wyróżnia się zbiorowiska położone na podłożu wapiennym (są one bardzo bogate w gatunki) oraz leżące na podłożu granitowym (znacznie uboższe).

Turnie

Ostatnim piętrem roślinnym w Karpatach jest piętro turni (piętro subniwalne). W pionowej orientacji występuje ono powyżej 2300 m nad poziomem morza. Warunki klimatyczne i glebowe są na tych wysokościach skrajnie trudne. Skutkiem tego roślinność jest tu bardzo rzadka i pojawia się jedynie w miejscach szczególnych takich jak zagłębienia terenu oraz szczeliny. Wszelkie formacje roślinne to fragmenty zbiorowisk halnych oraz pionierskich roślin naskalnych. W Karpatach nie występuje piętro wiecznych śniegów (piętro niwalne), co jest spowodowane małym wzniesieniem nad poziomem morza.

Świat zwierząt

Faunę Karpat należy rozpatrywać pod względem dwóch grup zwierząt o odmiennych upodobaniach: kręgowców i bezkręgowców. Skład pierwszej z tych grup wykazuje tylko niewielkie różnice w porównaniu z jej składem na nizinach. Różnice te dotyczą przede wszystkim wyższych partii gór i związane są z pionowymi zmianami klimatycznymi wraz z wysokością. Skład gatunkowy kręgowców na pogórzu i reglu dolnym prawie nie różni się od składu na niżu.

Nie przesądza to jednak o małej różnorodności gatunkowej. Same ssaki są reprezentowane przez około 70 gatunków. Spośród nich najbardziej licznie występują gryzonie (24 gatunki). Prócz gryzoni napotkać można 17 gatunków nietoperzy oraz 13 gatunków drapieżnych.

Jeśli chodzi o ptaki, w Karpatach gnieździ się blisko 150 gatunków. Najliczniejszą grupą są przedstawiciele rzędu wróblowatych (jest ich około 83 gatunki), drugie miejsce zajmują drapieżne – 13 gatunków, a trzecie – dzięcioły, których jest 9 gatunków. Ponadto można spotkać przedstawicieli kuraków. O wiele mniej liczne są gady i płazy.

Jeśli chodzi o zwierzęta bezkręgowe to ich różnorodność w Karpatach jest o wiele większa niż na nizinach. Przykładowo na terenie samego Pienińskiego Parku narodowego występuje ponad 7000 gatunków bezkręgowców, z czego 6000 stanowią owady. Warto podkreślić, że lista tych zwierząt nie jest jeszcze zamknięta.

Charakterystyczne dla Karpat gatunki kręgowców

Na terenie polskiej części Karpat można napotkać gatunki, które nie występują nigdzie indziej w kraju. Przykładem może być świstak występujący tylko powyżej górnej granicy lasu. Przebywa w piętrze hal i turni w miejscach trudno dostępnych. Unika okolic ruchliwych szlaków turystycznych. Żyje w stadach. Jego liczebność po Polskiej stronie gór wynosi ponad 100 osobników. Do gryzoni należy także żyjący na wysokościach 1200 do 2000 m nad poziomem morza – nornik śnieżny.

W Tatrach żyje endemiczna dla Karpat Zachodnich darniówka tatrzańska, także należąca do gryzoni. Z kolei w lasach iglastych regla górnego i w kosodrzewinie zamieszkuje ryjówka górska będąca przedstawicielką ssaków owadożernych. Do tej grupy należy też rzęsorek mniejszy zasiedlający wilgotne biotopy do wysokości 2 000 m nad poziom morza.

Jednak Karpaty stanowią miejsce występowania nie tylko dla małych zwierząt. W strefie alpejskiej napotkać można przedstawicielkę parzystokopytnych – kozicę. Posiada ona bardzo ruchome racice, dzięki czemu nie ma problemów z poruszaniem się po graniach. Jest to zwierzę stadne. W Polsce liczebność wynosi od 100 do 200 osobników.

Spośród kopytnych występuje także jeleń szlachetny.

W Karpatach mamy też do czynienia z największym drapieżnikiem Polski. Jest to niedźwiedź brunatny. Żyje on w niedostępnych lasach górskich. Choć niegdyś można go było napotkać także na niżu, obecnie występuje już tylko w górach, ponieważ został wytępiony przez ludzi. Jego populacja w Polsce wynosi około 100 osobników.

Innymi dużymi drapieżnikiem, jakiego można się tu spodziewać są wilk i ryś, które mają wprawdzie szersze rozmieszczenie, ale właśnie w Karpatach mamy do czynienia z największym ich zagęszczeniem. Liczebność wilka szacowana jest na około 400 osobników, a rysia na około 200. Natomiast gatunkiem występującym wyłącznie w Karpatach jest inny drapieżnik z rodziny kotów - żbik.

Spośród ptaków drapieżnych na uwagę zasługuje puchacz. Jest to największa europejska sowa. Gdy nie poluje, siada na wyeksponowanych punktach. W Polsce jest skrajnie nielicznym ptakiem lęgowym, którego liczebność szacuje się na około 270 par. Oprócz gór można go napotkać także w Wielkopolsce i na Pomorzu. Oprócz puchacza w Karpatach napotyka się też inną sowę – puszczyka. W przeciwieństwie do tego pierwszego puszczyk jest bardzo liczny.

W Tatrach, Bieszczadach i na Beskidach można odnaleźć pojedyncze pary orła przedniego. W Europie występuje właściwie jedynie w rejonie Alp, dlatego jest niczym dziwnym to, że w całej Polsce gnieździ się zaledwie około 30 par tego pięknego gatunku.

Spośród płazów w Karpatach schronienie odnalazła salamandra plamista. Siedliska dorosłych osobników nie są ograniczone do miejsc, w których występuje woda. Można je spotkać w wilgotnych lasach, dolinach ze strumieniami.

Gatunkiem płaza występującego jedynie na obszarze Karpat jest traszka karpacka przypominająca wyglądem traszkę zwyczajną. Jej granica występowania wynosi 1000 m nad poziomem morza.

Przedstawicielem gadów w Karpatach może być największy wąż Europy środkowej – wąż Eskulapa. Sięga do 2 m długości. Żyje w lasach liściastych na terenach pagórkowatych wśród skał i na silnie nasłonecznionych stokach, ponieważ jest ciepłolubny. W Polsce możliwy do napotkania jedynie w Bieszczadach, które zarazem należą do północnej granicy jego występowania.

Ochrona przyrody w Polskich Karpatach

Ochrona tego obszaru jest dla Polski niezwykle ważna. Ekosystemy górskie Karpat są środowiskiem naturalnym dla blisko 80% gatunków ssaków i około 74% gatunków roślin naczyniowych występujących w Polsce. Jest to miejsce, w którym można napotkać wiele gatunków endemicznych. Szczególnie gatunków górskich i wysokogórskich

W celu ochrony zagrożonych gatunków jak i nieożywionych elementów przyrody powołanych zostało w Karpatach 6 Parków Narodowych (Babiogórski, Gorczański, Tatrzański, Pieniński, Magurski i Bieszczadzki), 86 rezerwatów przyrody oraz 13 parków krajobrazowych. Wiele gatunków zwierząt i roślin w Polskiej części Karpat zostało objętych częściową lub całkowitą ochroną.

Przykładami takich roślin są: szarotka alpejska (będąca reliktem z epoki polodowcowej), warzucha tatrzańska (przez długi czas uważana za roślinę endemiczną), sasanka słowacka (posiada w Polsce zaledwie jedno stanowisko występowania) oraz goździk lśniący (endemit Karpat Zachodnich i relikt trzeciorzędowy).

Spośród wymienionych wcześniej gatunków zwierząt wszystkie są objęte ochroną.

Polska i kraje Europy podejmują działania mające na celu ochronę naturalnych habitatów roślin i zwierząt zagrożonych, dlatego Karpaty cieszą się w tej kwestii dużym zainteresowaniem na wszystkich szczeblach – od krajowego do lokalnego. Kwestie te poruszano między innymi na zebraniu Memoriału Karpackiego.

Bibliografia: