Ekologiczna gospodarka leśna w Karpatach

Wprowadzenie

Istotą współczesnego leśnictwa jest założenie, że przedmiotem gospodarki leśnej nie jest sam drzewostan, ale cały ekosystem leśny widziany jako element krajobrazu spełniający określoną funkcję w przestrzeni przyrodniczej regionu i kraju. Nadrzędnym celem tej gospodarki jest zapewnienie trwałości lasów oraz ich wielofunkcyjnej roli. Wśród podstawowych funkcji lasu (ekologicznych, gospodarczych i społecznych) coraz większego znaczenia nabiera funkcja ekologiczna (ochronna). Jej realizacja stwarza często pewne konflikty z funkcją gospodarczą (produkcyjną) lasu, która z kolei jest ciągle głównym źródłem przychodów Lasów Państwowych, umożliwiającym finansowanie zadań wchodzących w skład proekologicznej gospodarki leśnej, w tym zadań z zakresu ochrony przyrody.

Materialne dary lasu są podstawą funkcjonowania gospodarki leśnej, ale nie przesłaniają leśnikom innych funkcji pełnionych przez las. Dzięki prowadzonej racjonalnie gospodarce leśnej lasów przybywa, rosną też ich zasoby drzewne.

Drewno z polskich lasów spełnia najwyższe wymagania techniczne i jakościowe, a ponadto produkowane jest w warunkach nie zagrażających środowisku, z dbałością o zachowanie polskich drzewostanów i pomnażanie ich zasobów. Świadczą o tym przyznane wszystkim Regionalnym Dyrekcjom Lasów Państwowych certyfikaty właściwej gospodarki leśnej wydane przez niezależne, międzynarodowe organizacje promujące produkty najbardziej przyjaznych środowisku naturalnemu producentów drewna na świecie.

W ostatnich latach przyrost drewna na pniu w polskich lasach był w tym samym czasie ponad dwukrotnie wyższy niż pozyskano drewna. Duża część pozyskiwanej grubizny pochodzi z cięć przygodnych, powstałych na skutek klęsk takich jak pożary czy huraganowe wiatry.

Przy planowaniu cięć planuje się jednocześnie sposób odnowienia drzewostanu. Czasem metody te (zwane rębniami) są proste, niekiedy jednak, ze względu na warunki siedliskowe i wymagania drzew, bardzo skomplikowane i czasochłonne. Od pierwszych cięć przygotowujących las do odnowienia, przez stopniowe wprowadzanie (sztucznie bądź naturalnie) młodego pokolenia do zupełnego usunięcia starego drzewostanu może minąć nawet kilkadziesiąt lat. Mimo to zaczynając wycinkę każdy leśnik pamięta, że zrąb jest nie tylko pozyskaniem drewna, lecz również początkiem nowego lasu.

W przypadku określania miejsca i znaczenia lasów i gospodarki leśnej w strategii wzrostu gospodarczego i rozwoju zrównoważonego możliwe jest występowanie każdego z trzech wskazanych relacji między kapitałem leśnym a pozostałymi formami kapitału. Podstawowe znaczenie powinno jednak mieć trzecie podejście. Zwiększanie kapitału przyrodniczego lasów i leśnictwa można wówczas traktować jako:

• zwiększanie zasobów warunkujących zwiększanie produkcji materialnych dóbr i usług,

• zwiększanie zasobów i/lub podnoszenie jakości innych elementów kapitału przyrodniczego (na przykład – wody, przestrzeni), w szczególności warunkujących produktywność rolnictwa i produkcję dóbr konsumpcyjnych zależnych od ich dostępności,

• rekompensowanie ubytków w zakresie innych elementów kapitału przyrodniczego (wód, przestrzeni, itp.),

• budowanie swoistej alternatywy dla zwiększania kapitału ochrony środowiska, dzięki zwiększaniu pojemności asymilacyjnej środowiska, co pozwala ograniczać nakłady na kapitał ochronny, a tym samym zwiększać nakłady na kapitał produkcyjny.

Zwiększanie potencjału lasów i gospodarki leśnej generalnie powinno sprzyjać realizacji celów przyszłych pokoleń (w szczególności wzrost zasobów i większa pojemność asymilacyjna w przyszłości), przy zachowaniu, a nawet zwiększaniu dobrobytu pokoleń obecnie żyjących. Z drugiej strony należy zwrócić uwagę na ograniczenia. Aby taki scenariusz był realizowany, to powinno się spełnić kilka warunków:

· nie prowadzi to ograniczenia strumienia zasobów, jakie ma do dyspozycji obecne pokolenie,

· koszty zwiększenia kapitału leśnego nie są wysokie, a koszty alternatywne zwiększania kapitału są niskie

· w liczącej się perspektywie nastąpi wzrost popytu na usługi kapitału leśnego, co będzie sprzyjać zwiększeniu dobrobytu.

Takie określenie sposobu rozumienia i uwarunkowań wzrostu gospodarczego oraz trwałego rozwoju pozwala podjąć próbę oceny lasów i gospodarki leśnej. Podstawowe znaczenie powinno mieć ocenianie celów stawianych przed lasami i leśnictwem, a z drugiej strony sposobu i kierunków ich rozwoju.

Zrównoważony rozwój jako determinanta celów strategicznych odnoszących się do lasów i gospodarki leśnej

Światowy Szczyt w Johannesburgu określił, że istotnym celem zrównoważonego rozwoju jest dojście do zrównoważonej gospodarki leśnej, na szczeblu krajowym i globalnym, m.in. poprzez partnerstwa tworzone przez zainteresowane rządy i inne zainteresowane strony, w tym sektor prywatny, społeczności rodzime i lokalne oraz organizacje pozarządowe . Wśród celów wymienia się, m.in.:

• wzmocnienie politycznego zobowiązania do osiągnięcia zrównoważonej gospodarki leśnej dzięki uznaniu jej za priorytet wśród międzynarodowych celów politycznych, z uwzględnieniem w pełni powiązań między sektorem leśnictwa a innymi sektorami poprzez zastosowanie zintegrowanych podejść;

• wspieranie Forum ds. Lasów, przy pomocy ze strony Partnerstwa dla Współpracy na Rzecz Lasów, jako kluczowych międzyrządowych mechanizmów ułatwiających i koordynujących wdrażanie zrównoważonej gospodarki leśnej na szczeblu krajowym, regionalnym i globalnym, przyczyniając się w ten sposób m.in. do ochrony i zrównoważonego wykorzystywania różnorodności biologicznej lasów;

• podjęcie niezwłocznych działań na szczeblu krajowym i międzynarodowym przyczyniających się do zastosowania sposobów umożliwiających zrównoważone pozyskiwanie drewna i ułatwiających ich zastosowanie, a także ułatwienie udostępniania środków finansowych oraz transfer i rozwój ekologicznie racjonalnych technologii, aby ograniczyć w ten sposób niezrównoważone praktyki w zakresie pozyskiwania drewna;

• uznanie i wspieranie rodzimych i opartych na społecznościach lokalnych systemów gospodarki leśnej w celu zapewnienia ich pełnego i efektywnego udziału w zrównoważonej gospodarce leśnej;

W II Polityce Ekologicznej Państwa wymienia się następujące planowane do osiągnięcia w perspektywie 2025 r. cechy zrównoważenia leśnictwa, wynikające z przyjętej w 1997 r. „Polityki leśnej państwa”:

• zwiększenie powierzchni obszarów leśnych do 33% terytorium kraju, poprzez pełną realizację programu zwiększania lesistości i rozwoju zadrzewień;

• utrwalenie wielofunkcyjności lasów, poprzez istotne zwiększenie powierzchni leśnej objętej różnymi formami ochrony i spełniającej funkcje środowiskotwórcze (kosztem ograniczenia powierzchni użytkowanej komercyjnie), oraz szersze, choć kontrolowane, udostępnienie obszarów leśnych społeczeństwu;

• poprawę zdrowotności i żywotności lasów;

• zwiększenie różnorodności biologicznej obszarów leśnych, na poziomie genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym, a także zapewnienie skutecznej ochrony tej różnorodności;

• upowszechnienie w całej gospodarce leśnej proekologicznych zasad i metod gospodarowania, w ślad za pilotowymi działaniami w tym zakresie realizowanymi obecnie na obszarze leśnych kompleksów promocyjnych;

• zmniejszenie intensywności pozyskania drewna w lasach (w relacji do uzyskiwanych, średniorocznych przyrostów) oraz wzrost zapasu i przyrost masy drzewnej;

• renaturalizację wybranych obszarów leśnych, poprzez odbudowę stosunków wodnych i drzewostanów zgodnych z warunkami siedliska oraz eliminację lub znaczące ograniczenie ich gospodarczej eksploatacji;

• skuteczne ograniczenie kłusownictwa oraz dzikich wysypisk odpadów w lasach, przede wszystkim na obszarach położonych w sąsiedztwie terenów zamieszkałych;

• dalszą poprawę skuteczności ochrony przeciwpożarowej lasów;

• poprawę wyposażenia obszarów leśnych w zrównoważoną infrastrukturę turystyczną (porządkującą ruch turystyczny na tych obszarach, przeciwdziałającą jego nadmiernej koncentracji i odsuwającą go od terenów, na których powinien on być maksymalnie ograniczony), a także rozwój współpracy służb leśnych z organizatorami turystyki i z samymi turystami;

• utrzymanie dominującej roli państwa w gospodarce leśnej.

W polskiej polityce ekologicznej istnieje kierunkowa zbieżność jej celów z wymaganiami zrównoważonego rozwoju oraz z postanowieniami Szczytu w Johannesburgu. Polityka wyznacza cele w sposób bardziej konkretny, niż dokument Szczytu. Ważnym aspektem tej polityki jest zaakcentowanie przechodzenia do modelu hodowli opartego na procesach naturalnych oraz zmniejszania intensywności pozyskania drewna i wzrostu zasobów masy drzewnej. Jest to potwierdzenie kierunku wskazanego wcześniej w Ustawie z dnia 28 września 1991 r. o lasach, w której określono, że głównym celem gospodarki leśnej jest zapewnienie trwałości lasu i ciągłości jego wielofunkcyjnej roli w zagospodarowaniu przestrzennym kraju.

Odpowiednio do zaznaczonego w polityce ekologicznej kierunku zrównoważenia ekonomiczno-ekologicznego leśnictwa kształtowane są też cele odnoszące się do Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe. Jego głównym celem jest prowadzenie gospodarki leśnej według zasad: powszechnej ochrony lasów, trwałości ich utrzymania, ciągłości i zrównoważonego wykorzystania wszystkich funkcji lasów oraz powiększania zasobów leśnych.

Zostały też opracowane zasady hodowli lasu. Są one swoistym przewodnikiem realizacji celów polityki ekologicznej i wspomnianych celów PGL Lasy Państwowe. Zgodnie z art. 2 tego dokumentu: głównym celem hodowli lasu jest zachowanie i wzbogacanie lasów istniejących oraz kształtowanie nowych z respektowaniem warunków i procesów naturalnych przez:

1) stopniowe osiąganie stanów równowagi dynamicznej w ekosystemach leśnych, a w szczególności zgodności biocenozy leśnej z warunkami biotopów,

2) zapewnianie produkcji drewna i innych użytków na zasadach reprodukcji rozszerzonej,

3) kształtowanie pozaprodukcyjnych funkcji lasu oraz przyjaznych powiązań gospodarki leśnej z otoczeniem społeczno - gospodarczym na zasadzie sprzężeń zwrotnych.

W dokumencie tym zwraca się także uwagę na problem wyboru i pogodzenia sprzecznych niekiedy postulatów społecznych i gospodarczych wobec leśnictwa:

• rosnącej presji społecznej na lasy i środowiska przyrodnicze, a jednocześnie coraz większych oczekiwań społecznych wobec lasów i leśnictwa,

• ochrony naturalnych walorów lasów i jednocześnie coraz większych ilości drewna,

• wzrostu zapotrzebowania na produkcyjne, ale także na środowiskotwórcze, ochronne i socjalne funkcje lasów w zagospodarowaniu przestrzennym kraju.

Te trzy aspekty mogą być przedmiotem oceny zbieżności zasad hodowli lasów z celami właściwymi dla wzrostu i rozwoju zrównoważonego.

Warunkiem racjonalnego wykorzystania siedlisk leśnych jest ich właściwe rozpoznanie. Podstawowe znaczenie regionalizacja przyrodniczoleśna , odwołująca się do podziału na 8 krain przyrodniczoleśnych, 5 dzielnic oraz 149 wydzielonych mezoregionów. Wprawdzie odpowiednie inwentaryzacje nie oznaczają jeszcze automatycznego wdrożenia właściwych zasad gospodarowania w życie, ale stan zaawansowania tych prac jest zadawalający.

Sformułowane zasady hodowli lasu łączą problem przyrodniczej orientacji oraz minimalizacji kosztów i ryzyka, co z punktu widzenia zrównoważonego rozwoju jest elementem istotnym, ponieważ zmniejsza koszty alternatywne rozwoju. Unikanie dających się przewidzieć szkód w lasach i strat w gospodarce leśnej, odbywa się drogą m.in.:

• rozpraszania ryzyka w hodowli lasu na możliwie dużą liczbę gatunków drzew rodzimych dostosowanych do charakteru siedlisk, z uwzględnieniem jednak dominującej roli sosny i dębu, a regionalnie również buka na nizinach oraz świerka, buka i jodły w górach;

• ograniczania powierzchni i zakresu stosowania zrębów zupełnych oraz unikania schematyzmu w hodowli lasu;

• zwiększania zakresu przebudowy drzewostanów nadmiernie zubożonych gatunkowo i uproszczonych strukturalnie, bez względu na ich wiek;

• zmniejszania ryzyka niepowodzeń w hodowli lasu.

Zwiększanie ogólnej wielkości produkcji leśnej odbywa się przez respektowanie następujących zasad:

• doskonalenie składu gatunkowego oraz struktury przestrzennej, wiekowej i budowy piętrowej drzewostanów w kierunku zgodnym z warunkami naturalnymi;

• optymalizowanie wielkości i struktury zapasu produkcyjnego;

• wykorzystywanie walorów genetycznych drzew i drzewostanów;

• zwiększanie lesistości;

• ograniczanie szkód w lasach i strat w produkcji leśnej.

Jednym z celów II Polityki Ekologicznej jak i „Krajowego Programu Zwiększania Lesistości” jest wzrost udziału lasów w całkowitej powierzchni kraju z obecnych 28,4 proc. do 30 proc. w 2020 r. i 33 proc. (przy czym Krajowy Program... osiągnięcie takiego celu przewidywał w 2050 r.). Istotne jest przy tym, że będzie to rezultatem głównie zalesienia gruntów nieprzydatnych dla rolnictwa. Oznacza to więc niewielkie lub zerowe koszty alternatywne, ponieważ na tych gruntach produkcja rolna stała się nieopłacalna z przyczyn ekonomicznych.

Intensywność użytkowania lasów mierzona stosunkiem wielkości przyrostu do pozyskania drewna stopniowo maleje (w Lasach Państwowych pozyskuje się dziś ok.55 proc. bieżącego przyrostu masy drzewnej zasobów na pniu). Godne podkreślenia jest także odchodzenie od zrębów zupełnych na rzecz stosowania rębni złożonych. Wprawdzie jest to droższy i bardziej skomplikowany sposób pozyskania drewna, ale ma istotne zalety: zachowanie trwałości i ciągłości lasu, sprzyjanie naturalnej sukcesji, utrzymanie funkcji pozagospodarczych, lepszej kondycji i odporności przyszłego lasu na czynniki stresogenne. Z tego punktu widzenia można również mówić o wyborze mniejszych kosztów alternatywnych rębni złożonych, ponieważ oszczędza się na potencjalnie wyższych przyszłych kosztach.

Wielofunkcyjna gospodarka leśna powinna nie tylko zapewniać możliwość trwałego i zrównoważonego pełnienia przez lasy wszystkich ich funkcji naturalnych, lecz także wspierać szczególnie te funkcje, które dla danego obszaru zostały uznane za wiodące. Zasadę godzenia i optymalizowania wszystkich funkcji lasu, a szczególnie idee ochrony i wspierania różnorodności biologicznej wprowadziło do praktyki leśnej Zarządzenie nr 11 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych 14 lutego 1995 r. w sprawie doskonalenia gospodarki leśnej na podstawach ekologicznych . Udział lasów ochronnych w całkowitej powierzchni leśnej zarządzanej przez PGL LP wynosił według stanu na 31 grudnia 2003 r ok. 47,2% , co odpowiada powierzchni 3304 tys. ha. Lasy polskie reprezentują też jeden z największych na kontynencie europejskim poziom bioróżnorodności. Przy ocenie tych funkcji warto też podkreślić znaczenie lasów w redukcji efektu cieplarnianego. Obecny udział polskich lasów w kompensacji krajowej emisji dwutlenku węgla szacuje się na poziomie ok. 6%.

Generalnie należy ocenić, że przyjęte kierunki działania w polskim leśnictwie, zasady hodowli drzewostanów i już osiągnięte efekty są zbieżne z celami formułowanymi w odniesieniu do teorii wzrostu zrównoważonego ekologicznie oraz celami określonymi w polityce ekologicznej. Ich stosowanie w praktyce leśnictwa powinno przyczyniać się do trwałego wzrostu kapitału naturalnego samego leśnictwa, sprzyjać lepszemu funkcjonowaniu innych dziedzin gospodarki, w szczególności rolnictwa, gospodarki komunalnej, turystyki i wypoczynku. Z uwagi na zwiększanie powierzchni leśnej i zasobności nastąpi także wzmocnienie funkcji ochronnych, co oznacza zmniejszenie ilości kapitału niezbędnych dla powiększania kapitału ochronnego.

Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie obejmuje swoim zasięgiem lasy południowo-wschodniej Polski, prawie cały obszar województwa podkarpackiego.

W imieniu Skarbu Państwa lasami na pow. 415 tys. ha zarządza 27 Nadleśnictw.

Jest to region o bardzo wysokiej lesistości (38 %), dochodzącej w nadleśnictwach bieszczadzkich nawet do 90%.

Wśród głównych, lasotwórczych gatunków drzew, na północy króluje sosna, w części południowej natomiast przeważają buk i jodła. Większość lasów RDLP zaliczona jest do ochronnych.

Uwzględniając kategorie ochronności wyróżniamy tutaj m.in. lasy wodo i glebochronne, lasy w granicach miast, uszkodzone przez przemysł, ostoje zwierząt chronionych.

RDLP w Krośnie obejmuje swym zasięgiem m.in. Bieszczady, Beskid Niski, Pogórze Przemyskie, fragmenty Roztocza i Kotliny Sandomierskiej. Połączenie tak urozmaiconego, pięknego krajobrazu z bogactwem leśnych siedlisk oraz wybitnymi walorami przyrodniczymi, turystycznymi i kulturowo – historycznymi, czyni z tego zakątka Polski teren wyjątkowo atrakcyjny pod względem turystycznym i dydaktycznym.

Szczególnie wartościowe obszary i obiekty przyrodnicze objęte zostały na terenie RDLP ochroną prawną. Utworzono tutaj m.in. 57 rezerwatów przyrody – m.in. leśnych, florystycznych, torfowiskowych, krajobrazowych, przyrody nieożywionej o łącznej powierzchni ponad 8.5 tys. ha. Wielkoobszarowej ochronie prawnej poddano ponad 280 tys. ha lasów i obszarów leśnych w postaci 8 parków krajobrazowych. Dwa z nich: Park Krajobrazowy Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetliński wraz z Bieszczadzkim Parkiem Narodowym i obszarami chronionymi na Ukrainie i Słowacji tworzą Międzynarodowy Rezerwat Biosfery “Karpaty Wschodnie” powołany przez UNESCO w 1992 roku. System ochrony przyrody uzupełniają obszary chronionego krajobrazu, których wyznaczono na Podkarpaciu 17. Obejmują one wszystkie większe kompleksy leśne RDLP. Bogactwo przyrodnicze podkarpackich lasów chronione jest ponadto przez indywidualne formy ochrony przyrody (liczne pomniki przyrody i użytki ekologiczne – m.in. bagna, oczka wodne, wilgotne enklawy śródleśne).

Naturalne bogactwo przyrodnicze tych terenów i proekologiczna gospodarka łowiecka prowadzona w Lasach Państwowych powodują, że w lasach Podkarpacia licznie reprezentowane są prawie wszystkie gatunki zwierząt żyjących w naszej strefie klimatycznej. W lasach RDLP najliczniej występują : sarny (ok. 27 800), jelenie (ok. 9 600) oraz dziki (ok. 3 400). Najbardziej różnorodna jest fauna Bieszczadów i Beskidu Niskiego. Spotkać tam można m.in. rzadkie zwierzęta chronione : wilki (ok. 450 szt.), żubry (ok. 160), niedźwiedzie (ok. 90).

Ochrona przyrody i koncepcja ekorozwoju, uwzględniająca zachowanie wszystkich istotnych wartości i funkcji lasów to podstawy prowadzonej przez leśników gospodarki leśnej.

Pozyskanie drewna, jako odnawialnego surowca dla przemysłu, odbywa się w ramach niezbędnych cięć pielęgnacyjnych i odnowieniowych - jest to zaledwie ok. 50% rocznego, bieżącego przyrostu drewna na pniu. Dzięki temu każdego roku zasoby leśne Podkarpacia powiększają się o ok. milion m3 drewna.

Wzrasta również średni wiek drzewostanów – jest tutaj najwyższy w Polsce i wynosi 69 lat. Co roku nadleśnictwa RDLP w Krośnie zakładają nowy las, wysadzając ponad 35 mln sadzonek drzew oraz zalesiają ok. 500 ha gruntów porolnych.

Starając się ułatwić nam wszystkim korzystanie z dobrodziejstw lasu, krośnieńscy leśnicy udostępniają najciekawsze i najwartościowsze pod względem przyrodniczym jego fragmenty budując śródleśne parkingi, wyznaczając pola biwakowe i ścieżki przyrodnicze (jest ich na terenie RDLP ponad 30). W lasach wytyczane są ścieżki konne, rowerowe oraz tworzone tzw. “zielone klasy” dydaktyczne. W leśniczówkach, leśnych hotelach i ośrodkach wypoczynkowych na turystów czeka kilkaset miejsc noclegowych, m.in. w Lesku, Mucznem, Sękowcu, Cisnej i Teleśnicy n. Soliną. Lasy to największe bogactwo Podkarpacia. Wspólne, narodowe dobro, nad którym opiekę powierzono leśnikom. Odwiedzając lasy RDLP w Krośnie przekonajmy się sami, że są one w dobrych rękach.

W przeszłości lasy występowały niemal na całym obszarze naszego kraju. W następstwie procesów społeczno-gospodarczych, w których dominowały cele ekonomiczne, przede wszystkim na skutek ekspansji rolnictwa i popytu na surowce drzewne, lasy Polski uległy znacznym przeobrażeniom. Lesistość Polski, wynosząca jeszcze pod koniec XVIII wieku około 40% (w ówczesnych granicach), zmalała do 20,8% w 1945 r. Wylesienia i towarzyszące im zubożenie struktury gatunkowej drzewostanów spowodowały zmniejszenie różnorodności biologicznej w lasach oraz zubożenie krajobrazu, erozję gleb i zakłócenie bilansu wodnego kraju. Odwrócenie tego procesu nastąpiło w latach 1945–1970, kiedy w wyniku zalesienia 933,5 tys. ha, lesistość Polski wzrosła do 27%. Średni roczny rozmiar zalesień wynosił wtedy 35,9 tys. ha, a w szczytowym okresie 1961–1965 – ponad 55 tys. ha.

Obecnie powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9000 tys. ha (wg GUS – stan na 31.12.2005 r.), co odpowiada lesistości 28,8%.

Rysunek 1. Struktura powierzchni województwa podkarpackiego (GUS– stan an 1.01.2006 r.)

W województwie podkarpackim znajduje się 653, 6 tys. ha lasów co wskazuje, że lesistość tego województwa jest większa od średniej krajowej i wynosi 36,6 %. Na przestrzeni ostatnich lat wskaźniki te utrzymują się na podobnym poziomie (tab. nr 1). Od 2000 roku lesistość w województwie podkarpackim zwiększyła się o około 600 ha. Nieznacznie wzrosła powierzchnia lasów publicznych – około 450 ha. Wyraźniejszy wzrost natomiast jest zauważalny w przypadku lasów prywatnych. W 2000 roku powierzchnia lasów prywatnych wynosiła 94,1 tys. ha, a pięć lat później 97,2 tys. ha.

Lasy w Polsce i na Podkarpaciu występują przede wszystkim na terenach o najsłabszych glebach, co jest zauważalne w układzie typów siedliskowych lasu. W strukturze siedliskowej lasów przeważają siedliska borowe, występujące na 56,9% powierzchni; siedliska lasowe zajmują 43,1%, z czego olsy i łęgi – 3,9%.

W przestrzennym układzie siedliskowych typów lasu wyróżnia się skoncentrowanie siedlisk wilgotnych w pasie Niziny Śląskiej i Kotliny Sandomierskiej. Wyraźnie zaznacza się centralny obszar z przewagą świeżych siedlisk borowych, a także częstsze – w porównaniu z resztą kraju – występowanie siedlisk borów i lasów mieszanych wzdłuż północnej i wschodniej granicy Polski.

Przestrzenne rozmieszczenie siedlisk w dużym stopniu znajduje odzwierciedlenie w strukturze przestrzennej gatunków panujących. Poza obszarem górskim, gdzie w składzie gatunkowym dominują: świerk (zachód) i świerk z bukiem (wschód) oraz poza kilkoma mniejszymi obszarami o zróżnicowanej strukturze gatunkowej, w większości kraju przeważają drzewostany z sosną jako gatunkiem panującym.

Gatunki iglaste przeważają na 75,6% powierzchni lasów. Sosna (łącznie z modrzewiem – 67,4% powierzchni) znalazła w Polsce najkorzystniejsze warunki klimatyczne i siedliskowe w swoim eurazjatyckim zasięgu, dzięki czemu zdołała wytworzyć wiele cennych ekotypów. Do dużego udziału gatunków iglastych przyczyniło się również ich duże wykorzystanie, począwszy od XIX w., przez przemysł przerobu drewna[1].

Po II Wojnie Światowej struktura gatunkowa polskich lasów uległa istotnym przemianom, wyrażającym się między innymi zwiększeniem udziału w Lasach Państwowych drzewostanów z przewagą gatunków liściastych z 13,0 do 23,5%. Pomimo zwiększenia powierzchni drzewostanów liściastych, ich udział jest ciągle mniejszy niż potencjalny, wynikający z przestrzennego rozmieszczenia siedlisk leśnych.

W strukturze wiekowej lasu przeważają drzewostany II i III klas wieku, zajmujące odpowiednio 20,7% i 24,2% powierzchni. Drzewostany ponadstuletnie w PGL Lasy Państwowe 13,6% powierzchni, a przypada na nie 17,3% miąższości zasobów drzewnych.

Wskaźnikami zmian struktury wiekowej drzewostanów są: stały wzrost udziału drzewostanów w wieku ponad 80 lat, z ok. 0,9 mln ha w 1945 r. do ok. 1,6 mln ha w 2005 r.

oraz wzrost przeciętnego wieku drzewostanów, który w 2005 r. wynosił w Lasach Państwowych 60 lat, a w lasach prywatnych w 1999 r. – 40 lat.

Na przestrzeni ostatnich lat rejestrowany jest stały wzrost zasobów drzewnych. Na 1.01.2005 r. szacunkowe zasoby drzewne w polskich lasach zarządzanych przez PGL LP osiągnęły około 1586,3 mln m3 grubizny brutto.

Rysunek 2. Struktura zasobów drzew według klas drzew w Lasach Państwowych, lasach prywatnych i gminnych (BULiGL 2005 r.)

Łączna wielkość zasobów drzewnych w lasach Polski w roku 2005 wyniosła około 1860 mln m3 grubizny brutto. Największy udział, ponad 50%, w wielkości zasobów drzewnych wykazują drzewostany w wieku 41–60 i 61–80 lat (rys. 2); ich powierzchnia wynosi odpowiednio 26,9% i 25,0% ogólnej powierzchni lasów. Około 70% zasobów drzewnych w PGL LP przypada na sosnę; w lasach prywatnych i gminnych udział tego gatunku w ogólnych zasobach wynosi niecałe 55%.

Według stanu na 1.01.2005 r., w odniesieniu do powierzchni leśnej (bez gruntów związanych z gospodarką leśną), przeciętna zasobność drzewostanów w lasach zarządzanych przez PGL LP wynosiła 226 m3/ha, natomiast w lasach prywatnych i gminnych – 119 m3/ha według stanu na 1.01.1999 r.

W ciągu dziesięciu ostatnich lat lasach zarządzanych przez PGL Lasy Państwowe przyrost grubizny drewna brutto wyniósł około 951 mln m3. W tym czasie pozyskano 527 mln m3 grubizny, co oznacza, że 424 mln m3 grubizny brutto, odpowiadające około 45% całkowitego przyrostu, zwiększyło zasoby drzewne na pniu.

Przeciętny przyrost roczny miąższości grubizny brutto, liczony z ostatnich 20 lat (1985–2004), z różnicy miąższości na końcu (styczeń 2005 r.) i na początku okresu (styczeń 1985 r.),

z uwzględnieniem pozyskania i w przeliczeniu na 1 ha gruntów leśnych zarządzanych przez PGL Lasy Państwowe, wynosi 6,9 m3/ha. Przeciętny roczny przyrost grubizny brutto natomiast, obliczony w ten sam sposób, z ostatnich pięciu lat, wynosi w Lasach Państwowych 8,1 m3/ha.

Zwiększenie zasobów drzewnych w Lasach Państwowych jest wynikiem pozyskiwania drewna zgodnie z zasadą trwałości lasów i zwiększania ich zasobów. W pewnym stopniu zarejestrowany wzrost zasobów wynika też ze stosowania dokładniejszych metod inwentaryzacji.

Struktura gatunkowa i wiekowa drzewostanów sprawia, że zakres czynności pielęgnacyjnych i ochronnych jest w leśnictwie polskim szczególnie duży. Z tego powodu pozyskanie drewna charakteryzuje się dużym udziałem użytków przedrębnych (z cięć pielęgnacyjnych) oraz przygodnych (w użytkowaniu rębnym i przedrębnym), tj. odpowiednio 43% i 18% w Lasach Państwowych w 2005 r.

W województwie podkarpackim w 2005 roku pozyskano 24279 m3 drewna, z czego 4026 m3 przypadło na grubiznę iglastą. W porównaniu z 2000 rokiem pozyskanie drewna na Podkarpaciu spadło o około 4 tysiące m3 (tab. 2).

Tabela 2. Pozyskanie drewna z zadrzewień w województwie podkarpackim (GUS–stan na 31.12.2005 r.)[2]

Podobnie przedstawia się sytuacja z pozyskaniem drewna nie z zadrzewień. W ciągu kilku ostatnich lat pozyskanie to spadło o ponad 8 % (tab. 3). W 2000 roku uzyskano z lasów 1951,7 dam3 drewna nie z zadrzewień, a w roku 2005 1793,2 dam3. Tabela 3. Pozyskanie drewna nie z zadrzewień (GUS – stan na 31.05.2005 r.)

Zakończenie

Lasy są najbardziej naturalna formacją przyrodniczą od wieków nierozerwalnie związaną z krajobrazem Polski, niezbędnym czynnikiem równowagi środowiska przyrodniczego, warunkującym rozwój kraju i regionu. Lasy dzięki wniesionej pracy człowieka wykorzystującej naturalne siły przyrody dla potrzeb społeczeństwa stały się nierozłącznym elementem współczesnej i przyszłej cywilizacji.

Dzisiejszy sposób gospodarowania w lasach nie wiąże się z dewastacją środowiska leśnego. Ciągle doskonalone są metody pozyskania drewna, którego wielkość wynika wyłącznie z potrzeb lasu i całości wykonywanych w lesie zadań. Wycięcie nawet najmniejszej ilości drewna jest wypadkową wielu kryteriów: przyjętych wieków rębności poszczególnych drzew, pielęgnowania lasu w celu podwyższania jakości i zwiększania odporności na czynniki szkodotwórcze, potrzeb odnawiania lasu czy ochrony lasu.

W celu zminimalizowania możliwych szkód powstałych w trakcie użytkowania lasu prace z tym związane podlegają ciągłej mechanizacji. W jej toku zbudowano maszyny spełniające najwyższe wymagania ekologiczne. Prace są organizowane tak, aby działania ingerujące w środowisko prowadzono na minimalnej powierzchni, tej samej przez cały czas istnienia drzewostanu.

Region Karpacki posiada bardzo wysoką lesistość (38%), a w niektórych miejscach nawet 90%. Obecnie prowadzona gospodarka leśna na pewno nie zmniejszy tego współczynnika, a planowana gospodarka na najbliższe lata powinna sprzyjać zwiększaniu się wskaźników zalesienia regionu.

Bruchwald A., i in., Urządzanie lasu, SGGW, Warszawa 2000.

Polityka Leśna Państwa, MOŚZNiL, Warszawa 1997.

Strategia dla przemysłu drzewnego do 2006 roku, MGPiPS, Warszawa 2003.

Szostak A., Ratajczak E., Zasoby odpadów drzewnych w Polsce. Pellets – Expo 2033, 2003.

Zasady, Kryteria i Wskaźniki Dobrej Gospodarki Leśnej w Polsce, Forest Stewardship Council, Warszawa 2005.