W Dolinie Tyrawki

dr Ewa Bryła

Stowarzyszenie Dziedzictwo Mniejszości Karpackich

U podnóża Gór Słonnych, gdy podążamy z Sanoka na wschód ku Przemyślowi za szczytem Słonny liczącym 668 m n.m.p. natkniemy się na malownicze wsie których niegdysiejszym centrum miejskim i zarazem handlowym była Tyrawa Wołoska. Wszystkie one noszą nazwy wskazujące na bogactwo etniczne społeczeństwa. Podobnie jest z nazwami gór, potoków, pól, dzielnic a także nazwiskami i przydomkami mieszkańców. Toponimy i antroponimy są bogatym i obiektywnym źródłem wiedzy o tutejszych stronach. A ich wartość wzrasta w sytuacji gdy mamy do czynienia z tak niejednolitym i szczątkowym materiałem historycznym jak w przypadku tutejszego pogranicza, ciągle targanym wojnami, w którym często swoi byli obcymi a wędrówka i niepewność kolejnego dnia była wpisana w losy ludu. Z powodów wyżej wspomnianych artykuł ten sięga nie tylko historii tego obszaru ale przede wszystkim kultury z uwzględnieniem aspektów językowych.

Tyrawa Wołoska. W najstarszych z zachowanych i odnalezionych źródłach pisanych z 1402r. występuje informacja o wsi Tyrawa Minor1, funkcjonującej wówczas na prawie wołoskim a wcześniej ruskim. Była to jedna z Tyraw obok Solnej (funkcjonującej już ówcześnie na prawie niemieckim) wzmiankowanej jako Tyrawa Salis lub też Tyrawa Maior. Ich nazwa prawdopodobnie wywodzi się od przepływającej przez nie rzeki Tyrawki. W tym czasie właścicielem wsi w tamtym czasie był Mikołaj Czeszyk herbu Ossorya, sędzia sanocki, piszący się „z Tyrawy”, protoplasta kilku rodów sanockich: Tyrawskich, Bukowskich, Grabownickich i Rytarowskich. W kolejnych źródłach z 1425 pojawia się nazwa Tyrawa, 1434 Thyrawa Walaska2, 1435 Superior Thirawa, 1436 Tyrawa Walachiensis, 1442 Thirawa Woloska, 1455 Tyrawa Walachorum. Ta druga część nazwy wyraźnie wskazuje, że ówcześnie, w późnym średniowieczu była to wołoska osada Tyrawy, jedna z wielu na Rusi Czerwonej3. Pierwotnie do potomków po Czeszyku należały jeszcze wsie: Hołuczków, Rozpucie, Stańkowa i Zawadka. W połowie XVII wieku nowymi właścicielami Tyrawy zostają Ossolińscy, następnie na przełomie XVII i XVIII Urbańscy, ówcześni włodarze Hoczwi, Lutowisk i Cisnej. Dla Tyrawy uzyskali dla niej prawa miejskie przed 1707 rokiem. W II poł. XVII wieku Tyrawę przejął Karol Krajewski herbu Jasieńczyk, zaś po nim synowie Marcin i Leon, żonaty z Julią ze znanego rodu bieszczadzkich włodarzy pochodzących z Węgier, Balów. W XIX w. właścicielami Tyrawy Wołoskiej byli Bolesław i Wincenty Gałkowscy. W II połowie XIX wieku Tyrawa utraciła prawa miejskie, prawdopodobnie w wyniku spadku liczby mieszkańców. Ucierpiał na tym również handel czego przejawem była możliwość organizowania tylko jednego dużego jarmarku rocznie – 16 lipca – na którym handlowano głównie bydłem i końmi. Ostatnim właścicielem Tyrawy Wołoskiej i zarazem mieszkańcem pięknego murowanego dworu z pierwszej poł. XIX w. stojącego vis a vis kościoła nad brzegiem Tyrawki był Stanisław Dunin-Brzeziński. Po parku pozostały jedynie rozbite kolumny portykowe a także niezmiennie szumiące ogromnymi koronami dwustuletnie lipy tworzące alejkę. Przed wojną w otoczeniu parku znajdował się jeszcze kort do gry w tenisa.

Dwór w Tyrawie Wołoskiej. Rys. ze zbiorów Archiwum MBL w Sanoku
(w prawym dolnym rogu podpisany prawdopodobnie architekt Lelawski).

W Tyrawie Wołoskiej godny uwagi jest również barokowy kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Św. Mikołaja ufundowany w XVIII stuleciu przez Ludwika Urbańskiego, konsekrowany w 1745 r. Pierwsze wzmianki o kościele rzymskokatolickim w Tyrawie pochodzą z 1546r. kiedy to Mikołaj Tyrawski z T.W., Jerzy Głowa dzierżawca Stańkowej, Kuźminy i Zawadki, Marcin Tyrawski z Hołuczkowa, Stanisław Konarski z Rakowej oraz Maciej, Mikołaj i Stanisław Mrochowscy z Paszowej zawierają porozumienie z Janem Rowieńskim, plebanem w mieście Tyrawie (dziś Mrzygłód) z okazji erekcji kościoła parafialnego w Tyrawie Wołoskiej ze względu na wylewy rzek San i Tyrawy. Zaś w 1547r. Jan bp. przemyski w Tyrawie (Mrzygłodzie) na dwie części tworząc parafię w Tyrawie Wołoskiej. Przy obecnym kościele znajdziemy rozliczne groby dawnych proboszczów oraz murowaną kaplicę grobowa rodziny Krajewskich z 1831 r. a także dzwonnica z 1 poł. XIX w. Na terenie pobliskiego cmentarza znajdziemy kilka interesujących starych nagrobków członków rodzin tutejszych właścicieli.

Nieopodal cmentarza rzymskokatolickiego w stronę Rakowej znajduje się zarośnięty cmentarz żydowski, na którym zachowało się zaledwie kilka zniszczonych macew. Poniżej wzgórza z cmentarzem nazwanego zwyczajem tutejszym Okopisko, w miejscu gdzie obecnie stoi budynek straży pożarnej oraz Gminny Ośrodek Kultury przed wojną miejscowi Żydzi mieli drewnianą synagogę z mykwą, łaźnią do rytualnych obmyć przed nabożeństwem korzystającą z wód potoku Tyrawka. Początki osadnictwa żydowskiego w Tyrawie Wołoskiej sięgają XVII i XVIII w., gdy miasteczko przeżywało wzmożony rozwój. W 1785 r. w Tyrawie mieszkało 90 Żydów. Pod koniec XVIII w. na ogólną liczbę 46 domów 7 z nich należało do rodzin żydowskich, ponadto mieli również własny dom dla ubogich, wówczas należeli oni do gminy wyznaniowej (kahału) w Lesku. W 1880 r. już istniał kahał tyrawski mieszczący się na parceli nr 168, liczący 251 osób mający do dyspozycji synagogę, cmentarz, szkołę (cheder) a także zatrudniali rabina. Na podstawie protokołu parcelowego Tyrawy Wołoskiej z 1875 r. dowiadujemy się, że właścicielami parceli byli: Ryb Naftuła, Langsam Sura, Szwebel Jojna6, Langsam Hersz – największy właściciel ziemski okolicy (500 ha), Bernstein Hersz, Lemer Izaak, Löwe Jakób, Bernstein Mojżesz, Langsam Kelman, Adera Szyja Leiba, Bryk Hersz, Ryb Szlojma, Liszna Chaim, Löwe Mojżesz, Lalik Dawid. Los Żydów tyrawskich nie jest do końca znany. Z pewnością część z nich została deportowana w głąb Rosji, w czasie kiedy Tyrawa Wołoska znajdowała się w granicach ZSRR (1939 – 1941). Faszyści również podczas swojej okupacji z jeszcze większą bezwzględnością likwidowali społeczność żydowską w gminie. Wiosną 1942 r. zamordowano na kirkucie 5 Żydów. Większość pozostałych trafiła najpierw do getta w Sanoku a potem do obozu pracy w Zasławiu, który dla części z nich stał się ostatnim miejscem zamieszkiwania na tej ziemi. 5 września 1942 r. gestapowcy z Sanoka zastrzelili w obozie w Zasławiu 57 tyrawskich Żydów, natomiast wcześniej w samej Tyrawie Wołoskiej 9 Żydów zastrzelił komendant policji Petro Czeresneski z Nehrybki. Obóz w Zasławiu zlikwidowano w końcu lata 1943 r. Około 10 tys. osób zastrzelono w pobliskim lesie, około 5 tys. wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. W Tyrawie po społeczności żydowskiej pozostał jedynie cmentarz, który w większości pozbawiono płyt nagrobnych (macew), który potraktowano jako wtórny materiał budowlany, z różnym zastosowaniem np. utwardzanie drogi (głównie podczas okupacji hitlerowskiej, gdy utwardzano zakręty na drodze pod Słonnym, potem drogę na Rakową). Dziś trudno uwierzyć, że kiedyś mieszkali tu ortodoksyjni Żydzi znani ze swej koszerności, strojów i religijności, którą z podziwem wspominają wszyscy starsi mieszkańcy Tyrawy. Społeczność żydowska wiele wniosła w życie urokliwej Tyrawy, choćby swoją przedsiębiorczością a także bogatą kulturą, dla której również znalazło się miejsce, zanim nadeszły czasy pogardy, dla każdego wolnego człowieka.

Na zakończenie tego artykułu jeszcze nawiążę do kwestii związanych z ogólnie pojętą sytuacją gospodarczą w Tyrawie Wołoskiej. Otóż przed wojną we wsi działały: Związek Strzelecki, Straż Pożarna, Akcja Katolicka, Koło Szlachty Zagrodowej i organizacja "Proświta". Istniały dwa domy kultury z czytelniami, polski i ukraiński, dwie świetlice, Kasa Stefczyka, Spółdzielnia Rolnik i Kółko Rolnicze. Tyrawa miała pocztę usytuowaną w pięknej zabytkowej, drewnianej willi oraz rozliczne karczmy. Z Księgi adresowej Polski 1929r. dowiemy się, że w tym czasie w Tyrawie Wołoskiej odbywały się targi co poniedziałek a do prowadzących działalność gospodarczą należeli: akuszerki: Metzger F. i Tatarowska M.; blacharz: Alter Sz.; bławatny: Lifschütz L.; cegielnia, kamieniołom: Brzeziński St.; kooperatywy: Koło Gospodarcze; kowale: Biskup J., Byk J., Skórka F.; krawcy: Goldstein J.; eksploatacja lasu Frank J.; młyn motorowy: Brzeziński St.; młyn wodny Hatała Józef; piekarz: Sokołowski J.; różne towary (handel): Fulding A., Futer S., Landau Ch., Linker J., Salik M.; rzeźnicy: Langsam P.; stolarz: Buchband J., Szewc: Krocz J.; tartak: Hatała Józef i Linkier Jakób; ubrania gotowe: Mörzel L.; wędliny: Biłas J.; wyszynk trunków: Linker J., Lipschütz L., Löwi B.

Tyrawa Wołoska była liczną i gwarną miejscowością, podobnie jak cała gmina. We wspomniany Schematyzmie Błażejowski podaje, że w 1938 r. gminę zamieszkiwało 7,5 tys. osób. Obecnie jest to ok. 2 tys. mieszkańców. W wyniku tak znacznego wyludnienia przestała istnieć wieś Lachawa, natomiast wsie Wola Krecowska oraz Kreców zmieniły się w osady, w pierwszej są dwa domy wybudowane po wojnie, a w drugiej cztery. Pozostałe pięć wsi zostało wyludnionych w ok. 70% natomiast ponowne zasiedlanie nie odniosło spodziewanego przez władze PRL skutku. Obecnie na całą gminę składają się wsie: Tyrawa Wołoska, Hołuczków, Siemuszowa, Wola Krecowska, Kreców, Rozpucie i Rakowa. Trzy narody, trzy religie, trzy kultury a nikt nie był obcy. Dzisiejszej Tyrawy nie byłoby bez wczorajszych ludzi różnorodnych w swym pochodzeniu, mowie i zwyczajach.