Karpackie dziedzictwo kulturowe dorównuje bogactwem różnorodnoÅ›ci biologicznej. W tej unikatowej enklawie natura nadal inspiruje czÅ‚owieka w dziele tworzenia, a czÅ‚owiek ksztaÅ‚tuje krajobraz przyrodniczy. W przeszÅ‚oÅ›ci tradycyjny styl gospodarowania tworzyÅ‚ integralne z bogactwem przyrodniczym formy kulturowe. Duchowość mieszkaÅ„ców Karpat w przepiÄ™kny i autentyczny sposób uzupeÅ‚niaÅ‚a otaczajÄ…ce ich Å›rodowisko. W zasadzie trudno wyodrÄ™bnić z Karpat to co jest tylko dziedzictwem kulturowym lub naturalnym, gdyż przenikajÄ… siÄ™ one wzajemnie.

MieszkaÅ„cy Karpat, podobnie jak mieszkaÅ„cy pozostaÅ‚ych obszarów Polski, borykajÄ… siÄ™ z ekonomicznymi i spoÅ‚ecznymi przemianami. Dotyka to wielu sfer, jednak najmocniej zmienia styl życia. Wszystko to, co byÅ‚o zwiÄ…zane z naturalnym rytmem przyrody i ksztaÅ‚towaÅ‚o ludzkie życie ulega przyspieszeniu, zintensyfikowaniu, albo … znika. UmierajÄ… ostatni, w których dÅ‚oniach żyÅ‚o rzemiosÅ‚o tradycyjne. UmierajÄ… wsie o tradycyjnych strukturach. Obcymi formami architektonicznymi zostaje zabudowany niemal każdy zakÄ…tek Karpat. Naturalna kolej rzeczy, nie zatrzymamy przecież postÄ™pu cywilizacyjnego.

Jednak „karpackość” w wielu miejscach jeszcze żyje lub siÄ™ odradza. Nigdy nie bÄ™dzie taka sama, ale najważniejsze, że sÄ… ludzie i spoÅ‚ecznoÅ›ci, które z pasjÄ… i wciąż na nowo pokazujÄ… caÅ‚emu Å›wiatu co to jest tożsamość karpacka. PowinniÅ›my w swoich dziaÅ‚aniach je wspierać, ponieważ utrata tego, co jest karpackie to ubytek dla dziedzictwa Å›wiatowego.

Lista Karpackiego Dziedzictwa może być efektywnym narzÄ™dziem promocji, edukacji i ochrony. Powinny zostać opracowane kryteria obejmujÄ…ce zarówno sferÄ™ duchowÄ…, jak i materialnÄ…, przy czym dziedzictwo należy traktować Å‚Ä…cznie jako kulturowe i przyrodnicze. OpracowujÄ…c schemat listy należy posÅ‚ugiwać siÄ™ typami i kategoriami obiektów. Ponadto Lista powinna stanowić otwarty katalog tego, co spoÅ‚ecznoÅ›ci lokalne identyfikujÄ… jako karpackie dziedzictwo.

W toku dyskusji ustalono następujący schemat ochrony karpackiego dziedzictwa:

1. Inwentaryzacja istniejÄ…cych elementów karpackiego dziedzictwa;
2. Oracowanie strategii ochrony i promocji karpackiego dziedzictwa;
3. Edukacja społeczności na temat wartości karpackiego dziedzictwa;
4. Wdrożenie strategii;

Uczestnicy Konsultacji uwypuklili kwestiÄ™ wÅ‚Ä…czenia spoÅ‚ecznoÅ›ci lokalne w powstawanie listy karpackiego dziedzictwa. NajistotniejszÄ… grupÄ… docelowÄ… rekomendowanych dziaÅ‚aÅ„ jest spoÅ‚eczność lokalna, która powinna poczuć dumÄ™ i odpowiedzialność za istniejÄ…cÄ… „karpackość”. Wniosek, który powtarzaÅ‚ siÄ™ wielokrotnie dotyczyÅ‚ edukowania spoÅ‚ecznoÅ›ci w zakresie posiadanego dziedzictwa i jego ponadczasowej i Å›wiatowej wartoÅ›ci. Należy edukować i wspierać również liderów lokalnych (np. soÅ‚tysów), aby mieli Å›wiadomość tożsamoÅ›ci karpackiej. Bowiem dziÄ™ki tradycjom miejscowym opakowanym w produkt turystyczny można w Karpatach godnie żyć.

Ważne jest również promowanie lokalnych produktów wÅ›ród mieszkaÅ„ców regionu. Gdyby każdy kupowaÅ‚ to co jest produkowane lokalnie, nie byÅ‚oby problemów z rynkiem zbytu.

Zrównoważony rozwój ma sens jedynie wówczas jeÅ›li wynika z wewnÄ™trznej motywacji spoÅ‚ecznoÅ›ci karpackiej. MiÄ™dzynarodowe programy powinny stymulować i wspierać dziaÅ‚ania lokalne. Ostatecznym beneficjentem wszystkich dziaÅ‚aÅ„ podejmowanych w ramach Konwencji Karpackiej powinni być mieszkaÅ„cy Karpat.

PodejmujÄ…c próbÄ™ identyfikacji dziedzictwa należy pamiÄ™tać, że „Karpackość” dotyczy tego, co powstaÅ‚o z inspiracji Karpat, co powstaÅ‚o w granicach terytorialnych tego Å‚aÅ„cucha górskiego oraz tego, co zawiera w sobie szacunek dla Karpat. Również wspóÅ‚czeÅ›nie tworzy siÄ™ ponadczasowe, karpackie dziedzictwo.

Należy wziąć pod uwagÄ™ fakt, iż kultura caÅ‚y czas ewoluuje i pewne jej elementy zostaÅ‚y już bezpowrotnie zatracone. Dlatego trzeba zwrócić uwagÄ™ na te aspekty kultury, które sÄ… jeszcze widoczne w sferze materialnej i duchowej oraz na wszelkie sposoby przekazywać je kolejnym pokoleniom.

Ważnym elementem karpackiego dziedzictwa jest tradycyjny ukÅ‚ad wsi. Aby je zachować należy zapobiegać agresywnemu zagospodarowaniu terenów i zadbać o to aby plany zagospodarowania przestrzennego uwzglÄ™dniaÅ‚y tradycyjne budownictwo.

Dziedzictwo w Karpatach ma swojÄ… genezÄ™ w rolnictwie oraz tradycyjnym użytkowaniu gruntów. Dlatego należy promować i wspierać rolnictwo zrównoważone. Po zanikniÄ™ciu rolnictwa nastÄ…pi drastyczna zmiana Å›wiata kulturowego i przyrodniczego. Dofinansowania unijne nie jest wystarczajÄ…cym bodźcem do utrzymania rolnictwa w terenach górskich. NiezbÄ™dne do tego sÄ… dodatkowe subwencje. GÅ‚ównie ekonomiczne wzglÄ™dy sprawiajÄ…, że karpackie wsie siÄ™ wyludniajÄ…. PrzeciwdziaÅ‚anie temu trendowi wymaga wdrożenia narzÄ™dzi systemowych.

Rekomendacje działań:

• Inwentaryzacja, oznakowanie, naniesienie na mapy i opisanie obiektów dziedzictwa materialnego i niematerialnego w terenie.
• Weryfikacja aktualnoÅ›ci istniejÄ…cych list karpackiego dziedzictwa;
• Opracowanie listy zagrożonych obiektów materialnych i niematerialnych (np. cmentarze i cerkwiska, tradycyjne struktury wsi) oraz opracowanie i wdrażanie programów ich ochrony;
• Stworzenie systemu spoÅ‚ecznej ochrony karpackiego dziedzictwa poprzez: umieszczenie obiektów w strategiach powiatowych i gminnych oraz pozyskanie organizacji pozarzÄ…dowych do opieki nad cennymi obiektami i miejscami;
• Wypracowanie mechanizmów pomocy spoÅ‚ecznoÅ›ciom lokalnym, instytucjom i stowarzyszeniom w inicjatywach dotyczÄ…cych kontynuacji tradycji miejscowej oraz jej prezentacji,
• Organizowanie szkoleÅ„ dla przedstawicieli wÅ‚adz lokalnych na temat znaczenia dziedzictwa kulturowego i możliwoÅ›ci poprawiania bytu wÅ‚asnych spoÅ‚ecznoÅ›ci poprzez odpowiedniÄ… promocjÄ™ i sprzedaż tego „produktu”.
• Unifikacja przez kraje karpackie standardów kwalifikowania i ochrony prawnej obiektów cennych kulturowo i przyrodniczo;
• Wspieranie szkolnych, parafialnych, prywatnych, spoÅ‚ecznych kolekcji, izb regionalnych i izb pamiÄ™ci. W tych zbiorach czÄ™sto można znaleźć „pereÅ‚ki” lokalnej kultury, a ich opiekunowie czy wÅ‚aÅ›ciciele nie majÄ… możliwoÅ›ci stworzenia odpowiednich warunków zbiorom, zapewnienia fachowej opieki konserwatorskiej i ekspozycji. NiezbÄ™dna jest porada fachowców i pomoc finansowa;
• Utworzenie internetowego katalogu dziedzictwa karpackiego;
• Wspieranie tradycyjnej kultury pasterskiej;
• Edukacja regionalna w szkolnictwie podstawowym i ponadpodstawowym, jako sposób na wzmacnianie poczucia tożsamoÅ›ci i godnoÅ›ci regionów karpackich;
• Wdrożenie edukacji na temat karpackiego dziedzictwa dla przewodników oraz w seminariach duchownych;
• Powstanie centrum, koordynujÄ…cego badania, projekty i promocjÄ™ karpackiego dziedzictwa. Pozwoli to m.in. na Å‚atwiejszy dostÄ™p do wyników badaÅ„ prowadzonych przez instytuty badawcze;
• Profesjonalna dokumentacja (Å‚Ä…cznie z filmowaniem procesu produkcji) ostatnich żyjÄ…cych w poszczególnych częściach Karpat i Podkarpacia wykonawców ginÄ…cych rzemiosÅ‚ i zawodów (np. olejarstwo, dziegciarstwo, wyrób weÅ‚nianych rÄ™kawic „na desce”, koÅ‚odziejstwo);
• Tworzenie podstaw prawnych lub organizacyjnych materialnego wspierania wytwórczoÅ›ci rzemieÅ›lniczej (wieloletnie stypendia socjalne dla mÅ‚odzieży podejmujÄ…ce dziaÅ‚alność w zanikajÄ…cych zawodach). ZakÅ‚adania szkóÅ‚ rzemiosÅ‚a tradycyjnego;
• Ustanowienie funkcji „ambasadora regionu” – osoby pochodzÄ…cej z danego regionu, kultywujÄ…cej tradycje i przekazujÄ…cej wiedzÄ™ w sposób systemowy;
• Uruchomienie programów grantowych dla lokalnych spoÅ‚ecznoÅ›ci;
• Organizacja, wspieranie i promowanie ciekawych inicjatyw lokalnych (konkursy potraw regionalnych itp.);
• Tworzenie warunków formalno – prawnych dla funkcjonowania tradycyjnej np. bezgotówkowej wymiany towarów i usÅ‚ug, wzmacniajÄ…cej lokalnÄ… aktywność gospodarczÄ…, ale również uÅ‚atwiajÄ…cÄ… funkcjonowanie wspóÅ‚czesnych form ochrony zabytków, poprzez rozwijanie ekspozycji skansenowskich (bez koniecznoÅ›ci opierania siÄ™ o przepisy w zakresie zamówieÅ„ publicznych);
• Promocja Karpat, jako rozlegÅ‚ej enklawy dzikiej, nieskażonej przyrody, poÅ‚ożonej w centrum Europy ze specyficznymi walorami kulturowymi, wytworzonymi w wyniku koegzystencji wielu narodów;
• Organizowania zjazdów Ziem Karpackich (np. co dwa lata w innym kraju);
• Opracowanie kalendarza imprez karpackich;
• Opracowanie materiaÅ‚ów promocyjnych i edukacyjnych dla Å›rodowisk, które rozpowszechniajÄ… wiedzÄ™ (media, nauczyciele itp.);
• Podejmowanie wspólnych inicjatyw w zakresie kultywowania i promocji tradycji i kultury karpackiej, wypracowanie „marki” tego „produktu”;
• Organizacja wydarzeÅ„ (konferencji, wykÅ‚adów, sympozjów itp.) promujÄ…cych region i jego specyfikÄ™ w różnych Å›rodowiskach (firmy turystyczne, duże instytucje, krÄ™gi biznesowe, artystyczne, firmy zajmujÄ…ce siÄ™ organizacjÄ… szkoleÅ„ itp.)
• Stworzenie karpackiej bazy danych (o istniejÄ…cych zabytkach, imprezach kulturalnych i ciekawostkach regionalnych), forum dla ekspertów oraz encyklopedii dziaÅ‚aÅ„ i doÅ›wiadczeÅ„;
• Promowanie dobrych praktyk w sferze opieki nad zabytkami;
• Rozwój turystyki kulturowej poprzez np. tematyczne szlaki kulturowe;

Karpackie Dziedzictwo obejmuje:

Kategorie obiektów karpackiej kultury materialnej i niematerialnej

Architektura:

Obiekty zabytkowe

Sanktuaria i miejsca kultu religijnego

Cerkwie

Kościoły

Synagogi

Koszary

Grodziska

Ruiny

Pałace

Zamki

Dwory

Kapliczki

Krzyże przydrożne

Zabudowa uzdrowiskowa

Budownictwo obronne

Obiekty gospodarki ludowej

Narzędzia rolnicze

Sprzęty gospodarstwa wiejskiego

Urządzenia przemysłu naftowego

Kuźnie

MÅ‚yny

Stodoły

Brogi

Piwniczki kamienne

Tartaki

Kieraty

Zagrody gospodarskie

Szałasy pasterskie

Koliby

MÅ‚yny wodne

Wiatraki

Pasieki pszczele

Domy drewniane

Sztuka

Ikony

Rzeźbiarstwo

Malarstwo

Intarsja

Inkrustacja

Metaloplastyka

Plastyka obrzędowa

Teatr (np. dziady)

Onomastyka i symbolika znaków (np. znaki wÅ‚asnoÅ›ciowe zwierzÄ…t – gmerki)

Obrazki na szkle

Muzyka

Instrumenty (dudy, gajdy, trombity, piszczały, okaryny, cymbały, heligonka, gęśle, flety

pasterskie)

Tańce (obyrtka, siustany, hajduk, bon, koło, koń, Czardasz)

Muzyka ludowa

Pieśni patriotyczne

Pieśni

ŹródÅ‚a pisane dot. Karpat

Rękopisy

Inkunabuły

Druki

Tradycyjne sposoby gospodarowania

Pasterstwo

Szachownica (rozÅ‚óg) pól

Folowanie sukna z owczej wełny

Wyrób gontów Å‚upanych

Kowalstwo

Ciesielka

Garncarstwo

Przedmioty codziennego użytku

Czerpaki na żętycę

Odzież (gunia)

Sprzęty (truła)

Grabie

Beczki

Zwyczaje i Obrzędy

Wertep – kolÄ™da

Jordan – Å›wiÄ™cenie wody

Åšw. Jura – poczÄ…tek wypasu

KupaÅ‚y – noc Å›wiÄ™tojaÅ„ska

Åšw. MichaÅ‚a – zakoÅ„czenie wypasu

Zwyczaje kolÄ™dnicze „Dziady” i „MikoÅ‚aje”

Zwyczaje rodzinne (śluby, pogrzeby, chrzciny)

Zbójnictwo

Wiedza ludowa

Medycyna ludowa

Ziołolecznictwo

Miary (np. sposób liczenia owiec)

Życie religijne

Kulty (np. św. Jan Nepomucena)

Magia

Uprawianie ekstazy

Wróżbiarstwo

Wierzenia

Dziedzictwo historyczne

Osadnictwo

Historyczne nazwy topograficzne

Historyczne drogi

Prawo zwyczajowe

Cmentarze z I Wojny Åšwiatowej

Lokacja miast na prawie niemieckim

Klasztory i ośrodki szkoleniowe

Szlaki handlowe

Charakterystyczne zawody wędrowne (dziegciarze łemkowscy, druciarze słowaccy)

Rody drobnoszlacheckie

Dziedzictwo naturalne

Parki narodowe

Rezerwaty przyrody

Parki podworskie

Pomniki przyrody

Drzewa pomnikowe

Ostańce

Skałki

Wychodnie skalne

Wodospady

Przełomy rzek

Ostoje ptaków i zwierzÄ…t

Miejsca występowania roślin chronionych poza obszarami chronionymi

Tradycyjne rasy zwierzÄ…t

Tradycyjne gatunki roślin uprawnych (stare odmiany drzew owocowych)

Połoniny

Lasy bukowe

Sady owocowe

Ogródki przydomowe

Kultura ludowa

Stroje regionalne

Ozdoby świąteczne (Wielkanoc, Zielone Święta, Boże Narodzenie)

Kuchnia tradycyjna (śliwowica łącka, sery owcze)

Zdobnictwo

Rzemiosło artystyczne (koronka klockowa z Bobowej)

Folklor (kapele ludowe)

Pieśni

Podania

Legendy

Muzea

Skanseny

Izby pamięci

Izby regionalne

Galerie regionalne

Ekomuzea

Archeologia

Archiwalia

Kultura duchowa

PrzesÄ…dy

Strachy

Czary i czarownice

Nazewnictwo

Gwara

Magura

Połonina

Klaga

Bryndza

Bundz

Rewasz

Kryteria wyboru obiektów

• Autentyzm
• Powstanie zjawiska
• Styl architektoniczny obiektu
• ZwiÄ…zek z regionalna historiÄ…
• Znaczenie dla zachowania wiedzy o kulturze ludów zamieszkujÄ…cych Karpaty
• Możliwość wyginiÄ™cia
• Znaczenie dla tożsamoÅ›ci
• WartoÅ›ci artystyczne
• WartoÅ›ci smakowe
• WartoÅ›ci kulturowe i historyczne
• Kryteria UNESCO

Załączniki do raportu:

Załącznik nr 1. Program Drugiego Posiedzenia Krajowego Komitetu Sterującego Konwencji Karpackiej (Ministerstwo Środowiska, 21 lutego 2008)

Załącznik nr 2. Lista obecności podczas Drugiego Posiedzenia Krajowego Komitetu Sterującego Konwencji Karpackiej (Ministerstwo Środowiska, 21 lutego 2008)

ZaÅ‚Ä…cznik nr 5. Lista obecnoÅ›ci podczas spotkania grupy roboczej w Istebnej 29 lutego 2008 (Koordynator: Józef MichaÅ‚ek)

ZaÅ‚Ä…cznik nr. 6. Raport merytoryczny Grupy Roboczej w Istebnej (Koordynator: Józef MichaÅ‚ek)